Czy osy produkują miód? Jak odżywiają się i co robią z nektarem

Osy i miód to temat, który zaskakuje nawet osoby dobrze znające świat owadów – odpowiedź nie jest tak prosta, jak mogłoby się wydawać. Zdecydowana większość os nie produkuje miodu, ale istnieją gatunki, które robią to naprawdę – tyle że ewolucja doszła do tego rozwiązania niezależnie od pszczół, zupełnie inną drogą. Poniżej wyjaśniam, dlaczego większość os nie gromadzi miodu, które gatunki stanowią wyjątek i czy ich produkt jest bezpieczny dla człowieka.

Najważniejsze informacje z tego artykułu:

• Zdecydowana większość os nie produkuje miodu, bo ich kolonie są jednoroczne i gromadzenie zapasów byłoby dla nich ewolucyjnie nieopłacalne.
• Kilka gatunków tropikalnych os z rodzaju Brachygastra, Polybia i Polistes rzeczywiście wytwarza i magazynuje substancję określaną jako miód.
• Miód os jest chemicznie zbliżony do miodu pszczelego, ale produkowany jest w papierowych gniazdach, w ilościach wielokrotnie mniejszych niż u pszczół.
• W świetle prawa UE produkt wytwarzany przez osy nie jest miodem – ta definicja obejmuje wyłącznie produkt pszczół Apis mellifera.
• Miód niektórych gatunków os może być toksyczny dla człowieka z powodu alkaloidów z nektaru roślin trujących, takich jak Datura.

Czy osy produkują miód tak jak pszczoły?

Osy produkują miód – ale tylko nieliczne, tropikalne gatunki, a i one robią to inaczej niż pszczoły miodne. Żeby zrozumieć tę różnicę, warto najpierw spojrzeć na to, dlaczego pytanie w ogóle się pojawia.

Osy i pszczoły są ze sobą ewolucyjnie spokrewnione. Pszczoły wywodzą się od os drapieżnych i w pewnym momencie historii życia na Ziemi przestawiły się na dietę opartą wyłącznie na nektarze i pyłku. Zdolność do magazynowania miodu to cecha wyspecjalizowanych pszczół, a nie cały błonkówek. Większość os, które znamy z codziennego życia w Polsce – gatunki z rodzaju Vespula, szerszenie z rodzaju Vespa czy osy z rodzaju Polistes – nie produkuje miodu i nigdy nie będzie go produkować.

Dlaczego? Bo ich kolonie są jednoroczne. Zimuje wyłącznie zapłodniona królowa, a cała reszta ginie jesienią. Gromadzenie wielomiesięcznych zapasów cukrów nie ma dla takich kolonii żadnego sensu biologicznego. Dorosłe osy piją nektar na bieżąco jako paliwo do lotu. Białko z upolowanych owadów i larw niosą z kolei potomstwu – nie przetwarzają go w żaden miód. Larwy rewanżują się robotnicom słodkawą wydzieliną w wymianie trofalaktycznej, co częściowo zastępuje potrzebę magazynowania cukrów.

Wyjątkiem są osy tropikalne, przede wszystkim z rodzaju Brachygastra (rodzina Vespidae, podrodzina Polistinae). Ich kolonie są wieloletnie i wielokrólowe – jedna kolonia Brachygastra mellifica może liczyć od 3 500 do blisko 19 000 osobników. To zupełnie inna skala organizacji niż u typowych os sezonowych. W takich warunkach magazynowanie zapasów na pory suche ma już ewolucyjne uzasadnienie.

Gatunki os produkujące miód:

• Brachygastra mellifica – meksykańska osa miodna, najlepiej przebadany gatunek produkujący miód.
• Brachygastra lecheguana – pokrewny gatunek z Ameryki Środkowej i Południowej, lokalnie pozyskiwany przez człowieka.
• Brachygastra scutellaris – podobnie jak pozostałe Brachygastra, magazynuje nektar w komórkach gniazda.
• Polybia occidentalis – modelowy gatunek z rodzaju Polybia, gromadzi miód na mniejszą skalę.
• Polistes annularis – papierówka z Ameryki Północnej, jedyny dobrze udokumentowany gatunek z klimatu umiarkowanego, który magazynuje miód jako zapas na zimę.

Łącznie to kilkadziesiąt gatunków na tle dziesiątek tysięcy znanych os – statystycznie znikomy ułamek całej różnorodności tej grupy.

Wskazówka: Jeśli widzisz osy kręcące się przy miodzie, słoiku dżemu lub przy ulu – nie oznacza to, że same go produkują. Osy pospolite regularnie rabują ule i spijają gotowy miód pszczeli, dlatego ich obecność przy miodzie jest myląca.

Jak osy miodne produkują miód i czym ten proces różni się od pszczelego?

Mechanizm jest funkcjonalnie zbliżony do pszczelego, ale różni się w kilku ważnych szczegółach.

Robotnice Brachygastra mellifica zbierają nektar z kwiatów oraz spadź, używając aparatów gębowych. Po powrocie do gniazda przekazują go innym robotnicom w procesie trofalaksji – regurgitują zawartość wola bezpośrednio do aparatów gębowych współkolonistek. Nektar trafia następnie do komórek papierowego gniazda, gdzie odparowuje woda, a enzymy ślinowe i mikroorganizmy jelitowe prowadzą obróbkę biochemiczną. Efektem jest zagęszczony produkt bogaty w cukry proste – glukozę i fruktozę.

To jednak koniec podobieństw. Różnice są wyraźne:

• Architektura gniazda – Brachygastra buduje papierowe gniazda z przeżutych włókien roślinnych, o średnicy 40–50 cm, bez woskowych plastrów. Miód przechowywany jest w niezasklepionych komórkach między czerwiem, a nie w oddzielnych, zamkniętych magazynach.
• Białko z drapieżnictwa – osy miodne pozyskują białko, polując na inne owady, m.in. muszki cytrusowe czy chrząszcze. Pszczoły miodne czerpią białko z pyłku, który aktywnie zbierają i trawią. Osy miodne praktycznie nie spożywają pyłku – choć przylega do ich ciała, przez co mimowolnie zapylają rośliny.
• Mikrobiom jelitowy – badania mikrobiomu B. mellifica wykazały coś nieoczekiwanego: jej mikrobiom jelitowy jest zbliżony składem do mikrobiomu pszczół miodnych i trzmieli, a nie do typowych, nieprodukcyjnych os. To interpretowane jako wynik ewolucyjnego przeskoku bakterii z pszczół lub innych owadów na osy, które przestawiły się na dietę bogatą w cukry. U os niewytwarzających miodu mikrobiom jest prostszy i zdominowany przez bakterie środowiskowe.

Otwarte, papierowe komórki gorzej chronią zapasy przed wilgocią i fermentacją niż zasklepione komórki pszczele. To jeden z powodów, dla których miód os jest mniej trwały i trudniejszy do pozyskania w czystej, stabilnej formie.

Dlaczego pszczoły produkują miód, a większość os nie?

Odpowiedź leży w biologii kolonii i ewolucji. Produkcja miodu to rozwiązanie konkretnego problemu ekologicznego – jak przeżyć kolonią przez okres, gdy nektaru brakuje.

Pszczoły miodne utrzymują kolonie wieloletnie. Zimą rodzina pszczela, licząca kilka tysięcy osobników, potrzebuje stałego dostępu do cukrów. Dlatego w sezonie zbierają nektar i przetwarzają go na miód z dużą nadwyżką – kolonia Apis mellifera może zgromadzić od kilkudziesięciu do ponad 100 kg miodu w jednym sezonie. To zapas na długie miesiące bez pożytku.

U typowych os europejskich zimuje tylko jedna królowa. Nie ma potrzeby utrzymywania całej kolonii przez zimę, a więc nie ma potrzeby gromadzenia kilogramów cukrów. Osy zbierają nektar wyłącznie jako bieżące paliwo energetyczne.

Osy miodne z rodzaju Brachygastra to ewolucyjny wyjątek, który pojawił się niezależnie od pszczół. Analizy filogenetyczne wskazują, że zdolność do długotrwałego magazynowania miodu wykształciła się w tej linii ok. 13–14 milionów lat temu – znacznie później niż u pszczół. To klasyczny przykład ewolucji konwergentnej: ten sam problem ekologiczny (przetrwanie kolonii w porze suchej) rozwiązany niezależnie przez kilka różnych linii owadów – pszczoły miodne, pszczoły bezżądłe (Meliponini), osy Brachygastra i mrówki z rodzaju Myrmecocystus przechowujące nektar w odwłokach robotnic-spichlerzy.

Późnym latem osy pospolite robią się szczególnie natarczywe i zaciekawione wszystkim, co słodkie. To ma konkretną przyczynę: w tym okresie w gnieździe jest mało larw, które w innych porach roku produkują dla dorosłych robotnic słodkawą wydzielinę. Gdy tego źródła cukru brakuje, osy szukają go na zewnątrz – stąd ich zainteresowanie owocami, napojami i otwartymi ulami.

Jak miód os wypada w porównaniu ze składem miodu pszczelego?

Pod względem chemicznym produkt Brachygastra mellifica jest zaskakująco zbliżony do miodu pszczelego. Analizy składu wykazały porównywalny profil cukrów prostych – glukozy i fruktozy – do miodu Apis mellifera z tych samych roślin pożytkowych, np. mesquite (Prosopis). Zawiera też szerokie spektrum aminokwasów, co wskazuje, że nie jest to surowy, niezmodyfikowany nektar, lecz produkt enzymatycznie obrobiony.

Tabela porównująca miód pszczeli i miód os:

W świetle prawa Unii Europejskiej produkt wytwarzany przez osy nie jest miodem. Unijna definicja miodu obejmuje wyłącznie produkt wytwarzany przez pszczoły Apis mellifera – to definicja gatunkowa, nie funkcjonalna. Oznacza to, że nawet jeśli produkt os byłby chemicznie identyczny z miodem pszczelim, nie mógłby być sprzedawany pod tą nazwą.

Warto też wiedzieć, że sam plaster miodu – a więc pszczela woskowa architektura wraz z miodem – to produkt, którego osy nie są w stanie wytworzyć, bo nie produkują wosku.

Czy miód os jest jadalny i czy stosują go ludzie?

Tak – ale z poważnymi zastrzeżeniami. Miód Brachygastra mellifica jest od stuleci spożywany przez społeczności lokalne w Meksyku, m.in. przez Popoloców z rejonu Los Reyes Metzontla. Tamtejsze rodziny traktują gniazda tych os jak półdzikie źródło pożywienia – czasem przenoszą je bliżej domostw, by ułatwić zbiory. Miód opisywany jest jako organoleptycznie podobny do pszczelego z tych samych pożytków i sprzedawany lokalnie jako rzadki przysmak.

Jednak skala produkcji nie pozwala mówić o żadnym rynkowym znaczeniu. Jedno gniazdo os dostarcza wielokrotnie mniej produktu niż jeden ul pszczelarski. Pszczela rodzina gromadzi ponad 100 kg miodu w sezonie; gniazdo os miodnych – co najwyżej kilkadziesiąt gramów.

Poważniejszą przeszkodą jest ryzyko toksyczności. Osy z gatunku Brachygastra lecheguana i B. scutellaris zbierają nektar bez selekcji roślinnej, a w obszarach, gdzie powszechna jest datura (Datura spp.), ich miód może zawierać tropanowe alkaloidy – skopolaminę i atropinę. Te same związki, które stosowane są w lecznictwie w ściśle kontrolowanych dawkach, w wyższych stężeniach powodują halucynacje, tachykardię i mogą być śmiertelne. Miód B. lecheguana jest wymieniony wprost w przeglądach toksykologicznych datury jako jedno z możliwych źródeł zatruć alkaloidami tropanowymi.

Wskazówka: Miód os nie jest produktem handlowym ani regulowanym. Jeśli ktoś oferuje go do spożycia, warto upewnić się, z jakiego gatunku pochodzi i w jakim czasie roku był zbierany – ryzyko toksyczności zależy mocno od pory roku i lokalnej roślinności.

Analogia z miodem pszczelim istnieje tu tylko w jednym wymiarze – nawet pszczeli miód bywa gorzki lub szkodliwy, jeśli pochodzi z roślin zawierających glikozydowe lub alkaloidowe związki. Jednak w przypadku os problem jest bardziej powszechny i słabiej zbadany.

Warto też wspomnieć, że osy miodne nie są wyłącznie producentkami żywności dla człowieka. Brachygastra mellifica jest udokumentowanym zapylaczem awokado (Persea americana) w jego pierwotnym zasięgu – badania meksykańskie wykazały, że robotnice przenoszą średnio ok. 24 ziarna pyłku i deponują ok. 5 ziaren na wizytę kwiatową. Przed sprowadzeniem pszczoły miodnej do Nowego Świata osy miodne i pszczoły bezżądłe były głównymi zapylaczami awokado. Oprócz tego B. mellifica poluje na muszki cytrusowe Diaphorina citri – groźnego szkodnika upraw cytrusów – i traktowana jest jako naturalny regulator tej populacji w Meksyku i południowych Stanach Zjednoczonych.

Poza ochroną upraw zarówno psy, jak i koty są zainteresowane miodem pszczelim, bo cukry pobudzają receptory smakowe u wielu ssaków. Nie inaczej jest z dzikimi zwierzętami – niedźwiedzie jedzą miód przy każdej okazji, a gniazda os miodnych w tropikach regularnie rozrywają dzięcioły, oposy i inne ssaki owadożerne, żeby dostać się do zapasów i czerwiu.

Wskazówka: Rozbieranie gniazda os w Europie w poszukiwaniu czegoś słodkiego jest całkowicie bezcelowe. Ryzyko licznych użądleń jest realne, a szansa znalezienia czegokolwiek przypominającego miód – praktycznie zerowa.

Podsumowanie

Osy produkują miód tylko w nielicznych przypadkach – to przywilej kilku tropikalnych gatunków z rodzaju Brachygastra, Polybia i Polistes, które wykształciły tę zdolność niezależnie od pszczół, ok. 13–14 milionów lat temu. Ich produkt jest chemicznie zbliżony do miodu pszczelego, ale wytwarzany w ilościach wielokrotnie mniejszych, w papierowych gniazdach, i nieobjęty unijną definicją miodu. Większość os zbiera nektar wyłącznie jako bieżące źródło energii i nie tworzy żadnych trwałych zapasów. Spożywanie miodu os wiąże się z realnym ryzykiem toksyczności, szczególnie przy B. lecheguana i B. scutellaris.

FAQ

Q: Czy osy polskie, np. osy pospolite lub szerszenie, mogą produkować miód?

A: Nie. Vespula vulgaris, Vespula germanica i Vespa crabro tworzą kolonie jednoroczne, zimuje tylko królowa. Gromadzenie miodu nie ma dla nich biologicznego sensu, a nektar spożywają na bieżąco.

Q: Czy miód z os można kupić w sklepie?

A: Nie jest dostępny w handlu. Produkcja jest zbyt mała, a w UE produkt ten nie spełnia definicji miodu. Lokalnie bywa zbierany w Meksyku, ale nigdy nie trafił na rynek masowy.

Q: Czy osy miodne żądlą tak samo boleśnie jak osy pospolite?

A: Tak, Brachygastra mellifica jest żądlona i broni gniazda aktywnie. To jeden z praktycznych powodów, dla których pozyskiwanie ich miodu jest trudne i ryzykowne nawet dla doświadczonych zbieraczy.

Q: Czy larwy os miodnych są jadalne tak jak larwy pszczół?

A: Tak, larwy Brachygastra mellifica są spożywane przez lokalne społeczności w Meksyku jako źródło białka. W regionie Los Reyes Metzontla traktuje się je jako wartościowy pokarm obok samego miodu.

Q: Czy osy miodne mogą zagrażać rodzimym gatunkom pszczół?

A: Brachygastra to gatunki tropikalne i nie wchodzą w bezpośrednią konkurencję z europejskimi pszczołami miodnymi. W swoim zasięgu mogą jednak konkurować z lokalnymi pszczołami bezżądłymi o te same zasoby nektaru i miejsca gniazdowania.

Weryfikacja i redakcja

Danuta Górska. Konsultacja merytoryczna Pszczelarka z ponad 50-letnim stażem. Obecnie na emeryturze, zajmuje się degustacją miodów z pasieki syna oraz sprawdzaniem poprawności merytorycznej artykułów o pszczelarstwie.

Marzena Górska. Redakcja Miłośniczka miodu, dietetyki i zdrowego trybu życia. Absolwentka dziennikarstwa na Uniwersytecie Rzeszowskim. Dorastała w otoczeniu uli, a każde wakacje spędzała, pracując przy pasiece.