Jak usunąć kokon pszczół? Bezpieczny poradnik i koszty

Kokon pszczół to pojęcie, które niesie ze sobą sporo zamieszania – bo oznacza zupełnie co innego w zależności od tego, z jakim owadem masz do czynienia. Część osób szuka informacji o czyszczeniu gniazd murarki ogrodowej, inni chcą się pozbyć roju lub kolonii pszczoły miodnej ze ściany domu. Ten artykuł rozwiewa te różnice i pokazuje, jak postępować bezpiecznie w każdym z tych przypadków.

Najważniejsze informacje z tego artykułu:

• Kokon pszczół samotnic, np. murarki ogrodowej, wyjmuje się z gniazda jesienią lub zimą – po zakończeniu rozwoju larw, a nie w celu zwalczania owadów.
• Papierowe lub woskowe struktury w ścianie, kominie lub pod dachem to najczęściej gniazdo os, szerszeni lub kolonii pszczoły miodnej, a nie kokon murarki.
• Przy usuwaniu gniazda pszczoły miodnej ze ściany budynku sama likwidacja owadów nie wystarczy – trzeba usunąć plastry, bo inaczej miód będzie wyciekał i przyciągał nowe roje.
• Wiele gatunków dzikich pszczół i trzmieli objętych jest ochroną gatunkową, dlatego przed jakąkolwiek ingerencją warto ustalić gatunek.
• Rój pszczół osiadły na gałęzi lub elewacji często odlatuje sam w ciągu 24–72 godzin – niekoniecznie trzeba go usuwać na siłę.

Jak usunąć kokon pszczół samotnic z gniazda – krok po kroku?

Zanim zaczniesz, musisz wiedzieć jedno: kokon murarki ogrodowej (Osmia bicornis) wyjmuje się z gniazda po to, żeby oddzielić zdrowe osobniki od spasożytowanych i chorych – a nie żeby pozbyć się pszczół. To czynność hodowlana, a nie forma zwalczania owadów.

Właściwy termin to październik–listopad, po zakończeniu sezonu lotnego i zakończeniu rozwoju larw. Wiosną gniazda nie wolno otwierać – samice nadal wlatują, noszą pyłek i budują komórki. Otwarcie wtedy oznacza zniszczenie aktywnej rodziny.

Poniżej opisuję procedurę krok po kroku:

1. Poczekaj do zakończenia sezonu – ostatnie samice kończą aktywność zazwyczaj we wrześniu.
2. Otwórz materiał gniazdowy wzdłuż, a nie poprzecznie – przy trzcinach użyj tępego klina lub cienkiego noża prowadzonego wzdłuż ścianki. Cięcie poprzeczne przecina kokon lub ciało pszczoły.
3. W otwieranych płytkach gniazdowych rozdziel elementy zgodnie z ich budową, a kokony wyjmuj płaskim, tępym narzędziem – pilnikiem do paznokci lub cienką szpatułką.
4. Papierowe tulejki rozwiń lub rozetnij wzdłuż zewnętrznej warstwy – nie ściskaj komór palcami.
5. Oddziel kokony na cztery grupy: zdrowe i całe, uszkodzone mechanicznie, z widocznymi otworami lub deformacjami, martwe larwy bez kokonu.
6. Oceń stan kokonów przy pomocy lupy 10× – ciemne drobiny to często odchody larwalne, które same w sobie nie świadczą o chorobie. Sygnałem alarmowym są roztocza, larwy pasożytów i pleśń.
7. Usuń resztki mechanicznie – przesyp kokony na sitku, obróć delikatnie w suchej misce z czystym piaskiem lub oczyść miękkim pędzelkiem.
8. Przy silnym porażeniu roztoczami zastosuj krótkie płukanie: 1 łyżka wybielacza na 8 szklanek chłodnej wody (roztwór ok. 0,05%), kontakt przez 1–2 minuty, następnie dokładne płukanie czystą wodą – to zalecenie opracowane przez Oregon State University dla hodowców Osmia.
9. Wysusz kokony całkowicie – rozłóż je cienką warstwą na siatce lub chłonnym papierze, w cieniu i przy dobrej wentylacji. Wilgotne kokony zamknięte w pojemniku pleśnieją.
10. Przechowuj w przewiewnym pojemniku – kartonowym pudełku lub plastikowym z otworami wentylacyjnymi, w temperaturze ok. 4–5°C, bez zamrażania i gwałtownych zmian temperatury.
11. Zabezpiecz pojemnik przed szkodnikami – myszami, ptakami, mrówkami i pasożytniczymi osami.
12. Wiosną postaw pojemnik z otworami przy nowym, czystym materiale gniazdowym – nie wypuszczaj kokonów luzem na ziemię ani w miejsce narażone na deszcz.

Wskazówka: Drewniane klocki z wywierconymi otworami są problematyczne – zazwyczaj nie można ich otworzyć bez uszkodzenia komór. Jeśli planujesz regularną hodowlę murarki, wybierz systemy z rozbieralnymi płytkami lub wymiennymi tulejkami.

Zdrowych kokonów nie wkładaj z powrotem do starej, nieoczyszczonej rurki. Pasożyty mogą pozostawać w ścianach komór i w resztkach pyłku, a badania nad sztucznymi gniazdami Osmia pokazują, że mechaniczne wyjmowanie i czyszczenie kokonów przed zimowaniem wiąże się z wyraźnie wyższą przeżywalnością niż pozostawianie ich w tym samym materiale gniazdowym.

Skąd wiadomo, że to kokon murarki, a nie gniazdo innych owadów?

To rozróżnienie jest kluczowe, bo procedura postępowania jest zupełnie różna w zależności od gatunku.

Murarka ogrodowa gniazdo zakłada w rurkach, otworach w drewnie i specjalnych domkach dla owadów. Poszczególne komory oddziela przegrodami z gliny lub liści i zamknięta warstwą gliny od zewnątrz. Kokon to mały, owalny twór zamknięty w jednej komorze rurki.

Tabela różnic:

Papierowe struktury zawieszone pod okapem, przy suficie lub w ziemi to najczęściej gniazdo os lub szerszeni – a nie kokon pszczoły. Pszczoły miodne tworzą plastry z wosku, nie papierowe struktury. Dlatego określenie kokon pszczół w kontekście wiszących, papierowych gniazd to błędna identyfikacja.

Widzisz zwisającą kulę owadów na gałęzi lub pod rynną? To prawdopodobnie rój przejściowy pszczoły miodnej, który często odlatuje sam w ciągu 24–72 godzin. Usuwanie go na siłę bywa wtedy niepotrzebne i ryzykowne.

Jak usunąć gniazdo pszczół lub os z domu, ogrodu i elewacji?

Zacznijmy od tego, co w Polsce robić na pewno nie warto: samodzielnie opryskiwać gniazda pszczoły miodnej środkami owadobójczymi. Sam zabicie pszczół nie rozwiązuje problemu – pozostawione plastry z miodem mogą fermentować, przeciekać przez tynk i przyciągać mrówki, mole woskowe, gryzonie i kolejne roje. Latem nagrzane plastry w ścianie odkształcają się pod wpływem temperatury i uwalniają miód, który wsiąka w izolację.

W zależności od sytuacji działaj według poniższego schematu:

Rój pszczoły miodnej na gałęzi, ogrodzeniu lub elewacji:

• Nie rób nic przez 24–48 godzin – rój może odlecieć sam.
• Jeśli nie odlatuje, zadzwoń do lokalnego pszczelarza. Rój jest zazwyczaj spokojny i pszczelarz może go przejąć nieodpłatnie lub za symboliczną opłatą.
• Nie potrząsaj gałęzią, nie opryskuj wodą ani środkami chemicznymi.

Kolonia pszczoły miodnej w ścianie, kominie lub strychu:

• Wezwij pszczelarza z doświadczeniem w relokacji dzikich rodzin. Profesjonaliści lokalizują plastry termowizją lub kamerą endoskopową – wejście owadów rzadko wskazuje dokładne położenie gniazda.
• Przy usuwaniu kolonii z budynku trzeba usunąć matkę, robotnice i wszystkie plastry – bez matki część robotnic będzie wracać w to samo miejsce.
• Po usunięciu gniazda oczyść i odizoluj powierzchnie – zapach wosku, propolisu i miodu utrzymuje się długo w drewnie i murze i może przyciągać kolejne roje.
• Nie zatykaj otworu przy aktywnej kolonii w przegrodzie budynku – pszczoły zaczną szukać wyjścia do wnętrza przez instalacje, puszki elektryczne lub kratki wentylacyjne.

Gniazdo os lub szerszeni pod okapem, w ogrodzie:

• Małe gniazdo we wczesnej fazie (przed latem) można zlikwidować środkiem owadobójczym wieczorem lub nocą, gdy wszystkie robotnice są wewnątrz.
• Duże, aktywne gniazdo – wezwij firmę dezynsekcyjną. Osy i szerszenie bronią gniazda zdecydowanie agresywniej niż pszczoły.
• Gniazda trzmieli w ziemi lub kompoście są sezonowe i zazwyczaj zamierają jesienią same – wiele gatunków trzmieli objętych jest ochroną i niszczenie ich gniazda może być niezgodne z prawem.

Po każdym usunięciu gniazda zabezpiecz otwór solidnie – piana montażowa nie jest trwałym rozwiązaniem, bo gryzonie i owady potrafią ją uszkodzić. Skuteczniejsza jest siatka metalowa, zaprawa murarska lub obróbka blacharska.

Wskazówka: Jeśli pszczoły gniazdują w ścianie budynku, nie zamawiaj oprysku – zleć diagnostykę termowizyjną. W kilku przypadkach, z którymi miałem do czynienia jako doradca, oprysk likwidował owady, ale plastry zostawały w ścianie i powodowały zacieki miodowe przez kolejne dwa lata.

Jak odróżnić pszczoły od os i szerszeni?

Zanim zdecydujesz, jak działać, ustal z czym masz do czynienia. Pomyłka kosztuje – pozbycie się pszczół to zupełnie inna procedura niż likwidacja gniazda os.

Najważniejsze różnice:

Osy odpowiadają za 37% użądleń wymagających pomocy medycznej, szerszenie za 25%, a pszczoły za ok. 19% – wynika to z danych zebranych we Francji. Użądlenia błonkoskrzydłych są w Europie odpowiedzialne za 48,2% wszystkich ciężkich reakcji anafilaktycznych u dorosłych, dlatego kontakt z każdym z tych owadów przy gnieździe wymaga ostrożności.

Jeśli masz stwierdzoną alergię na jad błonkoskrzydłych lub przebyłeś anafilaksję po użądleniu, ryzyko nawrotu ciężkiej reakcji przy kolejnym użądleniu wynosi 60–79% – i to niezależnie od gatunku owada. Przy takiej historii żadne gniazdo nie nadaje się do samodzielnego usuwania.

Czy usuwanie pszczół i gniazd jest legalne w Polsce?

Zanim zaczniesz jakąkolwiek ingerencję, musisz ustalić gatunek – bo przepisy w Polsce chronią wiele gatunków dzikich pszczół, trzmieli i os.

Pszczoła miodna (Apis mellifera) formalnie nie jest objęta ochroną gatunkową jako gatunek dziki, bo funkcjonuje jako zwierzę hodowlane. Natomiast większość gatunków dzikich pszczół samotnych, w tym murarka ogrodowa, oraz wszystkie trzmiele są w Polsce pod ochroną. Niszczenie gniazd, siedlisk lub osobników gatunków chronionych jest zabronione – ustawa o ochronie przyrody przewiduje odstępstwa tylko w ściśle określonych sytuacjach, m.in. gdy nie ma innych rozwiązań alternatywnych i istnieją uzasadnione względy bezpieczeństwa lub sanitarne.

Przy wątpliwościach warto skonsultować się z regionalną dyrekcją ochrony środowiska lub specjalistą od entomologii, zanim samodzielnie zlikwidujesz gniazdo. Grzywna za niszczenie chronionych gatunków może być dotkliwa, a brak wiedzy o gatunku nie zwalnia z odpowiedzialności.

Jak odstraszać pszczoły i zapobiec ponownemu założeniu gniazda?

Samo usunięcie gniazda to połowa roboty – jeśli miejsce nie zostanie odpowiednio zabezpieczone i zneutralizowane zapachowo, historia może się powtórzyć. Zapach wosku, propolisu i miodu utrzymuje się latami w porowatym materiale.

Sposoby na odstraszanie rabujących pszczół i zapobieganie ponownemu osiedleniu:

• Uszczelnienie otworów – siatka metalowa, zaprawa murarska lub obróbka blacharska po usunięciu gniazda i wyczyszczeniu wnęki.
• Neutralizacja zapachów – oczyszczenie powierzchni i nałożenie uszczelniacza zamykającego pory w drewnie lub murze.
• Unikanie pozostawiania resztek gniazda – stare plastry po czerwiu mogą przenosić zarodniki zgnilca amerykańskiego i inne patogeny, a zapach wabi kolejne roje.

Warto wiedzieć, że szczyt aktywności os i pszczół w lipcu i sierpniu oznacza też wzrost liczby użądleń i prób zakładania gniazd w budynkach. Jeśli co roku masz ten sam problem z pszczołami lub osami przy tym samym miejscu, warto latem sprawdzić, co je przyciąga – czy chodzi o zapachy, otwory w elewacji czy słoneczne, zaciszne miejsce przy ścianie.

Dowiedz się też, co odstrasza pszczoły w sposób naturalny, jeśli zależy Ci na rozwiązaniu bez użycia chemii.

Co zrobić z gniazdem pszczół w ziemi?

Gniazda owadów społecznych w ziemi to zupełnie inny scenariusz niż gniazdo w ścianie budynku. Trzmiele i część pszczół samotnych gnieździ się w ziemi, a ich gniazda są sezonowe – zazwyczaj zamierają jesienią samoistnie, bez żadnej interwencji.

Jeśli gniazdo jest w miejscu, gdzie ktoś może na nie nastąpić lub w pobliżu zabawy dzieci, można tymczasowo ograniczyć dostęp do danego obszaru. Nie warto działać chemią – środki owadobójcze w ziemi mogą wnikać w glebę i zatruć inne organizmy.

Przy gniazdach pszczół ziemnych warto zapoznać się z informacjami o usuwaniu pszczół gniazdujących w ziemi, zanim podejmiesz jakiekolwiek działania. Wiele z tych gatunków jest chronionych i ich gniazda można legalnie usunąć tylko w wyjątkowych sytuacjach.

Wskazówka: Jeśli nie jesteś pewny, z jakim gatunkiem masz do czynienia, zrób zdjęcie owada i gniazda i skonsultuj to z lokalnym pszczelarzem lub entomologiem. W wielu przypadkach, które opisują hodowcy murarki, okazuje się, że przez całe lato obserwowali trzmiele ziemne, nie murarek – i zupełnie niepotrzebnie planowali ingerencję w gniazdo.

Kiedy wezwać pszczelarza lub specjalistę, a kiedy można działać samodzielnie?

Samodzielne działanie ma sens tylko przy jednej sytuacji – czyszczeniu gniazd murarki ogrodowej z własnego domku dla owadów, jesienią, zgodnie z opisaną wyżej procedurą. W każdym innym przypadku wezwanie specjalisty jest bezpieczniejsze.

Tabela pomocy decyzyjnej:

Przy usuwaniu gniazda pszczoły miodnej ze ściany koszt profesjonalnej usługi zależy od zakresu prac – sama relokacja rodziny to zazwyczaj kilkaset złotych, natomiast jeśli konieczne jest rozebranie fragmentu ściany, wydobycie plastrów i uszczelnienie, całość może kosztować od 500 do nawet 2000 zł lub więcej, w zależności od dostępności gniazda i regionu Polski.

Więcej o tym, jak usunąć gniazdo pszczół w różnych lokalizacjach, znajdziesz w osobnym opracowaniu.

Podsumowanie

Kokon pszczół to pojęcie dotyczące przede wszystkim murarki ogrodowej i jej potomstwa zimującego w rurkach gniazdowych. Wyjmuje się je jesienią, żeby oczyścić gniazdo i oddzielić zdrowe osobniki od spasożytowanych – to czynność hodowlana, a nie metoda na pozbycie się owadów. Każda inna sytuacja, czyli gniazdo w ścianie, rój na elewacji czy papierowe struktury pod dachem, wymaga innego podejścia: od kontaktu z pszczelarzem, przez wezwanie firmy dezynsekcyjnej, po po prostu cierpliwe czekanie. Przed jakąkolwiek ingerencją warto ustalić gatunek, bo polskie przepisy chronią wiele dzikich pszczół i trzmieli.

FAQ

Q: Czy kokony murarki ogrodowej można trzymać w lodówce?

A: Tak, przechowywanie w temperaturze 4–5°C jest zalecane. Ważne, żeby nie zamrażać kokonów ani nie narażać ich na gwałtowne zmiany temperatury. Pojemnik musi być wentylowany, żeby zapobiec pleśni.

Q: Jak długo murarka ogrodowa może zimować w kokonie?

A: Dorosłe pszczoły rozwijają się jesienią i zimują w kokonie do wiosny. Zbyt długie przetrzymywanie w cieple może spowodować przedwczesne wybudzenie i śmierć owada przed sezonem.

Q: Czy można samodzielnie przenieść rój pszczół do ula?

A: Technicznie tak, ale wymaga to odpowiedniego sprzętu i doświadczenia. Bez stroju pszczelarskiego, dymiące i skrzynki transportowej ryzyko użądleń jest wysokie. Bezpieczniej wezwać pszczelarza.

Q: Ile czasu zajmuje profesjonalne usunięcie kolonii ze ściany budynku?

A: Zależy od dostępności gniazda. Samo wydobycie rodziny i plastrów może trwać od kilku godzin do całego dnia roboczego, jeśli konieczne jest rozebranie fragmentu elewacji lub tynku.

Q: Co zrobić, jeśli po usunięciu gniazda pszczoły wciąż wracają w to samo miejsce?

A: To typowe zachowanie robotnic pamiętających lokalizację gniazda. Wracają przez kilka dni po relokacji. Jeśli otwór jest dobrze zamknięty, stopniowo się rozpraszają. Ważne, żeby uszczelnienie było szczelne i odporne mechanicznie.

Weryfikacja i redakcja

Danuta Górska. Konsultacja merytoryczna Pszczelarka z ponad 50-letnim stażem. Obecnie na emeryturze, zajmuje się degustacją miodów z pasieki syna oraz sprawdzaniem poprawności merytorycznej artykułów o pszczelarstwie.

Marzena Górska. Redakcja Miłośniczka miodu, dietetyki i zdrowego trybu życia. Absolwentka dziennikarstwa na Uniwersytecie Rzeszowskim. Dorastała w otoczeniu uli, a każde wakacje spędzała, pracując przy pasiece.