Co produkują pszczoły? Miód, wosk, propolis i pierzga

Pszczoły produkują znacznie więcej niż miód – to małe biochemiczne fabryki, których produkty od tysięcy lat towarzyszą człowiekowi. Każda rodzina pszczela wytwarza kilka zupełnie różnych substancji: jedne są wydzielinami gruczołów, inne powstają z przetworzenia materiałów zebranych w środowisku. Ten artykuł dokładnie wyjaśnia, co produkują pszczoły, jak każdy z tych produktów powstaje i do czego służy – zarówno samym pszczołom, jak i nam.

Najważniejsze informacje z tego artykułu:

• Pszczoły wytwarzają miód, wosk, mleczko pszczele, propolis, jad oraz feromony, a część z tych substancji to wydzieliny gruczołów, a część to przetworzone materiały roślinne.
• Miód powstaje z nektaru lub spadzi przez zagęszczenie i enzymatyczne przetworzenie, a nie przez wytworzenie cukrów od podstaw.
• Pyłek nie jest produkowany przez pszczoły – jedynie zbierany; produktem pszczelim jest dopiero pierzga, czyli pyłek zakonserwowany fermentacją mlekową.
• Mleczko pszczele wytwarzają młode robotnice, a jego skład decyduje o tym, czy z larwy wyrośnie królowa, czy robotnica.
• Propolis, jad pszczeli i wosk mają udokumentowane zastosowania w przemyśle, kosmetologii i badaniach medycznych.

Co produkują pszczoły?

Pszczoły wytwarzają kilka rodzajów produktów, które różnią się od siebie zarówno sposobem powstawania, jak i funkcją w kolonii. Żeby je dobrze zrozumieć, warto podzielić je na trzy grupy:

• Wydzieliny gruczołów pszczoły – wosk, mleczko pszczele, jad, feromony.
• Przetworzone surowce roślinne – miód (z nektaru lub spadzi), propolis (z żywic roślinnych).
• Zebrane i zakonserwowane materiały – pierzga (fermentowany pyłek).

Taki podział ma znaczenie praktyczne. Nie każdy produkt ula jest wytworzony przez pszczoły w ścisłym sensie biologicznym – część z nich to efekt enzymatycznego, mechanicznego lub mikrobiologicznego przetworzenia surowców zebranych ze środowiska. Pszczoły nadają im nowe właściwości, ale bazą jest materiał roślinny lub wydzieliny innych owadów.

Miód – przetworzony nektar lub spadź

Miód to produkt, który pszczoły wytwarzają przez enzymatyczne przetworzenie nektaru kwiatowego lub spadzi, czyli słodkiej wydzieliny mszyc, czerwców i miodówek żerujących na drzewach. Pszczoły nie tworzą cukrów od podstaw – zagęszczają surowiec, dodają własne enzymy i zmieniają jego profil chemiczny.

Dojrzały miód składa się w około 82% z węglowodanów, z czego fruktoza stanowi około 38,5%, a glukoza około 31%. Woda to zaledwie 15–17%. Obok cukrów miód zawiera kwasy organiczne, aminokwasy, polifenole i dziesiątki związków aromatycznych – nowoczesne analizy spektrometryczne identyfikują w nim setki różnych substancji bioaktywnych.

Za przemianą nektaru stoją trzy enzymy dodawane przez pszczoły:

• Inwertaza – rozkłada sacharozę na fruktozę i glukozę.
• Diastaza – rozkłada część polisacharydów.
• Oksydaza glukozowa – przekształca glukozę w kwas glukonowy i nadtlenek wodoru, co odpowiada za kwaśny odczyn i część właściwości przeciwdrobnoustrojowych miodu.

Dojrzewanie miodu polega na stopniowym obniżaniu zawartości wody. Pszczoły wielokrotnie przekazują krople nektaru między osobnikami, rozprowadzają je w komórkach plastra i intensywnie wentylują ul. Gdy zawartość wody spadnie do bezpiecznego poziomu, komórka zostaje zasklepiona woskiem. Zbyt wysoka wilgotność grozi fermentacją drożdżową i utratą miodu.

Warto wiedzieć, że miód spadziowy różni się chemicznie od nektarowego – zawiera więcej składników mineralnych i ma wyższą przewodność elektryczną, bo jego surowcem są wydzieliny owadów, a nie nektar kwiatów. Dowiedz się więcej o tym, z czego pszczoły robią miód.

Globalna produkcja miodu rośnie od lat. Według danych FAO wzrosła z około 1,25 mln ton w 2000 roku do około 1,83 mln ton w 2022 roku, co oznacza wzrost o ponad 45% w ciągu dwóch dekad.

Wskazówka: Jeśli chcesz ocenić jakość miodu, sprawdź aktywność diastazy i poziom HMF (5-hydroksymetylofurfuralu) – to parametry kontroli jakości stosowane przez producentów i laboratoria. Wysoki HMF sygnalizuje przegrzanie miodu lub długie przechowywanie, które niszczą enzymy i obniżają wartość produktu.

Wosk pszczeli – budulec plastra

Wosk pszczeli to jedyna wydzielina, która w całości pochodzi z organizmu pszczoły. Produkują go młode robotnice w wieku od 12 do 18 dni, wydzielając go przez gruczoły woskowe na brzusznej stronie odwłoka w postaci cienkich, białych łuseczek. Co ważne, wosk powstaje głównie z cukrów – do wytworzenia 1 kg wosku pszczoły zużywają kilka kilogramów miodu, co oznacza, że produkcja wosku jest dla kolonii energochłonna.

Chemicznie wosk to złożona mieszanina estrów długołańcuchowych kwasów tłuszczowych i alkoholi, wolnych kwasów tłuszczowych oraz węglowodorów. Świeżo wydzielony jest biały i prawie bez zapachu – ciemnieje dopiero po kontakcie z propolisem, pyłkiem i kokonami larwalnymi.

Pszczoły używają wosku do budowy plastrów – komórek służących jako magazyn miodu i pyłku oraz jako przestrzeń do wychowu czerwiu. Wosk pełni jednocześnie funkcję bariery wilgotnościowej i materiału konstrukcyjnego, który można wielokrotnie przebudowywać.

Wosk ma też duże znaczenie gospodarcze. FAO szacuje, że potencjał światowej produkcji wosku pszczelego wynosi około 15 tys. ton rocznie. Człowiek wykorzystuje go w kosmetyce, przemyśle farmaceutycznym, przy wyrobie świec i do konserwacji różnych powierzchni. Warto jednak pamiętać, że stary wosk z wieloletnich plastrów może kumulować pozostałości pestycydów i leków warrozobójczych – badania środowiska ulowego wykrywały nawet do 39 różnych pozostałości pestycydów w pojedynczych próbkach wosku.

Mleczko pszczele – wydzielina karmicielek

Mleczko pszczele wytwarza się w gruczołach gardzielowych i żuwaczkowych młodych robotnic, najaktywniej między 6. a 12. dniem ich życia. Gruczoły gardzielowe odpowiadają za frakcję białkową, a żuwaczkowe dostarczają głównie składników lipidowych. To nie jest wydzielina królowej – wręcz przeciwnie, to robotnice ją karmią tą substancją.

Skład mleczka jest zmienny, ale orientacyjnie wygląda tak:

Wśród białek dominują tzw. major royal jelly proteins (MRJP1–MRJP9). W mleczku znajdują się też peptydy o aktywności przeciwdrobnoustrojowej: royalisyna, apidaecyna i defensyna-1. Charakterystyczny składnik lipidowy – kwas 10-hydroksy-2-decenowy (10-HDA) – służy jako marker świeżości i autentyczności produktu. W badaniach chemicznego profilowania mleczka zidentyfikowano łącznie około 180–190 różnych związków organicznych.

Mleczko decyduje o tym, czy larwa stanie się królową czy robotnicą. Wszystkie larwy w pierwszych dniach życia są nim karmione. Larwy przeznaczone na królowe otrzymują je przez cały czas trwania stadium larwalnego i w większych ilościach – ta różnica żywieniowa, mimo identycznego genomu, prowadzi do odmiennego fenotypu, w tym większych jajników i kilkukrotnie dłuższego życia.

Pierzga – nie pyłek, ale coś więcej

Tu pojawia się jedno z najczęstszych nieporozumień. Pszczoły nie produkują pyłku kwiatowego – jedynie go zbierają. Pszczele zbieraczki oblepiają pylniki kwiatów, zwilżają pyłek wydzielinami ślinowymi i nektarem, formują z niego grudki na tylnych odnóżach i transportują do ula. Jak wygląda ten proces od strony zbieraczki, opisuję dokładniej w artykule o tym, jak pszczoły zbierają pyłek.

Pyłek trafiający do ula nie jest jednak przechowywany w tej samej formie. Pszczoły ubijają go w komórkach plastra, dodają miód lub nektar i zamykają. Zachodzi fermentacja mlekowa, która obniża pH, rozkłada twarde ściany ziaren pyłku i zwiększa dostępność białek oraz aminokwasów. Tak powstaje pierzga – biologicznie odmienna od surowego pyłku, bogatsza w wolne aminokwasy i związki fenolowe.

Skład pierzgi w suchej masie to około 20–25% białka i ponad 50% węglowodanów. Suchy pyłek zbierany w tzw. poławiaczach pyłku zawiera 15–25% białka, 45–60% węglowodanów i 5–10% tłuszczu. Jedna rodzina pszczela zbiera rocznie od 15 do 40 kg pyłku, w sprzyjających warunkach nawet więcej.

Propolis – kit pszczeli z roślinnych żywic

Propolis to materiał zbierany z roślin, a nie produkowany przez gruczoły pszczoły. Robotnice pozyskują żywice i wydzieliny z pąków, kory i liści, rozdrabniają je, mieszają ze śliną, wydzielinami gruczołowymi i woskiem, a następnie stosują jako kit uszczelniający i ochronny w ulu. Propolis wypełnia szczeliny, stabilizuje elementy ula i ogranicza rozwój drobnoustrojów na powierzchniach.

Skład chemiczny propolisu jest wysoce zmienny. Orientacyjnie:

• Żywice i balsamy – 50–70% (w tym flawonoidy i kwasy fenolowe).
• Wosk i kwasy tłuszczowe – od poniżej 10% do ponad 40%.
• Olejki eteryczne i substancje lotne – 5–10%.
• Pyłek i inne substancje – kilka procent.

Propolis zawiera też witaminy z grupy B (B1, B2, B6), witaminę C i E oraz minerały: magnez, wapń, potas, cynk i mangan.

Propolis europejski (typ topolowy lub brzozowy) bogaty jest w flawonoidy i estry kwasu kawowego. Brazylijski propolis zielony zawiera prenylowane fenylopropanoidy z rodzaju Baccharis, a śródziemnomorski – diterpeny. Profil chemiczny i aktywność biologiczna propolisu zależą więc od roślinności w okolicy ula, dlatego nie można oceniać jego właściwości bez znajomości botanicznego pochodzenia.

Wskazówka: Kupując propolis jako suplement lub środek do stosowania miejscowego, zwróć uwagę na kraj i region pochodzenia – europejski propolis topolowy ma inny skład bioaktywny niż brazylijski zielony, co przekłada się na różne właściwości preparatu.

Jad pszczeli – obrona kolonii

Jad wytwarzają gruczoły jadowe samic, a przechowywany jest w zbiorniczku połączonym z żądłem. Jego skład zmienia się z wiekiem pszczoły – starsze robotnice pełniące funkcje strażniczek wykazują zwykle wyższą aktywność obronną niż młode karmicielki.

Główne składniki jadu pszczelego:

• Melityna – główny peptyd, stanowi około 40–60% suchej masy jadu; oddziałuje z błonami komórkowymi i powoduje ich destabilizację.
• Fosfolipaza A2 – enzym stanowiący około 10–12% suchej masy; rozkłada fosfolipidy błonowe i jednocześnie jest silnym alergenem.
• Hialuronidaza – rozkłada kwas hialuronowy, ułatwiając rozprzestrzenianie się pozostałych składników; drugi ważny alergen.
• Apamina, adolapina – peptydy o działaniu neurotropowym.
• Aminy biogenne – histamina, dopamina, noradrenalina.

Jad jest przedmiotem badań w kierunku zastosowań farmaceutycznych, jednak cytotoksyczność melityny i ryzyko reakcji anafilaktycznej ograniczają jego bezpośrednie użycie. Do celów badawczych i farmaceutycznych musi być standaryzowany pod względem zawartości melityny i fosfolipazy A2, bo jego skład różni się między populacjami, sezonami i regionami.

Czego nie produkują pszczoły?

Wbrew potocznemu przekonaniu pszczoły nie produkują kilku rzeczy, które są z nimi kojarzone. Pyłek kwiatowy pochodzi wyłącznie z roślin – pszczoły go zbierają, a pierzga to już ich własny produkt przetworzenia. Propolis bazuje na roślinnych żywicach, a miód spadziowy – na wydzielinach mszyc i innych owadów. Pszczoły przetwarzają te surowce i nadają im nowe właściwości, ale nie syntetyzują ich od zera.

Larwy pszczół produkują natomiast jedwab, którym oprzędzają komórkę przed przepoczwarczeniem. Nie jest to produkt handlowy, ale ten jedwab kumuluje się w starych plastrach i przyczynia się do ich ciemnienia oraz akumulacji zanieczyszczeń.

Pszczoły wytwarzają też ciepło – zimą kłąb pszczeli utrzymuje przy czerwiu temperaturę około 34–35°C, pracując mięśniami skrzydłowymi bez rzeczywistego lotu. To biologicznie niezbędny produkt kolonii, choć niewidoczny dla konsumenta.

Jaką rolę pełnią pszczoły w przyrodzie poza produkcją miodu?

Gospodarcze znaczenie pszczół jako zapylaczy przekracza wartość wszystkich produktów ula razem wziętych. Pszczoły zapylają rośliny kwiatowe – zarówno dzikie, jak i uprawne – umożliwiając ich reprodukcję i owocowanie. Szacuje się, że znaczna część globalnej produkcji żywności zależy pośrednio od zapylania przez owady, a pszczoła miodna jest jednym z najważniejszych zapylaczy użytkowych.

Oprócz zapylania pszczoły odgrywają rolę w:

• Utrzymaniu bioróżnorodności – zapylają wiele dzikich roślin, które nie byłyby w stanie się rozmnażać bez owadów.
• Kształtowaniu struktury ekosystemów – rośliny zapylane przez pszczoły dostarczają pożywienia innym zwierzętom.
• Wskaźnikowaniu stanu środowiska – kondycja rodzin pszczelich odzwierciedla poziom zanieczyszczenia środowiska pestycydami i degradację siedlisk.

Więcej na temat tego, jak pszczoły zbierają nektar – który jest punktem wyjścia dla produkcji miodu, a jednocześnie kluczowym elementem zapylania – znajdziesz w artykule o tym, jak pszczoły zbierają nektar.

Co produkują pszczoły oprócz miodu – zestawienie produktów

Poniżej zebrałem wszystkie produkty pszczele z ich podstawowymi informacjami w jednym miejscu:

Wskazówka: Pyłek zbierany w poławiaczach pyłku różni się od pierzgi – ten pierwszy to suchy, niefermentowany produkt, dostępność składników odżywczych w nim jest niższa. Jeśli zależy ci na lepszej przyswajalności aminokwasów, wybierz pierzgę.

Feromony pszczele – produkty niewidoczne, ale niezbędne

Obok substancji fizycznych pszczoły produkują też złożone mieszaniny feromonów regulujących życie całej kolonii. Królowa wydziela feromon żuwaczkowy (QMP), który hamuje rozwój jajników u robotnic i ogranicza wychów nowych matek. Jego skład zmienia się po unasiennieniu – dobrze unasienniona królowa produkuje silniejszy sygnał chemiczny. Feromon Nasonowa, wydzielany przez robotnice, pomaga zwoływać pszczoły do roju, powrotu do ula lub źródła pożytku.

Robotnice wydzielają też sygnał alarmowy, którego jednym ze składników jest octan izopentylu. Ten związek chemiczny jest wyzwalany przy użyciu żądła i mobilizuje inne strażniczki do obrony. Feromony nie są produktami handlowymi, ale biologicznie należą do substancji wytwarzanych przez pszczoły i mają decydujące znaczenie dla organizacji kolonii.

Podsumowanie

Odpowiedź na pytanie, co produkują pszczoły, jest znacznie bogatsza niż samo słowo miód. Pszczoły wytwarzają miód, wosk, mleczko pszczele, jad i feromony jako wydzieliny własnych gruczołów, a propolis i pierzgę – jako przetworzone surowce roślinne. Każdy z tych produktów pełni konkretną funkcję w kolonii, a część z nich człowiek wykorzystuje gospodarczo od tysięcy lat. Osobny rozdział to rola pszczół jako zapylaczy, która dla funkcjonowania ekosystemów i rolnictwa ma znaczenie trudne do przecenienia.

FAQ

Q: Ile miodu wytwarza jedna pszczoła przez całe życie?

A: Jedna pszczoła robotnica produkuje przez całe życie około 1/12 łyżeczki miodu. Więcej szczegółów na temat wydajności pojedynczej pszczoły znajdziesz w artykule o tym, ile miodu produkuje jedna pszczoła.

Q: Czy wszystkie gatunki pszczół produkują miód?

A: Miód w ilościach użytkowych produkuje głównie pszczoła miodna (Apis mellifera). Niektóre pszczoły bez żądła (Meliponini) też wytwarzają miód, ale jego skład i ilość różnią się od miodu europejskiego.

Q: Jak długo pszczoła wytwarza mleczko pszczele?

A: Robotnice wytwarzają mleczko pszczele aktywnie przez około 6–12 dni życia, gdy ich gruczoły gardzielowe są w pełni rozwinięte. Później gruczoły zanikają i pszczoła przechodzi do innych zadań.

Q: Czy propolis może uczulać?

A: Tak, propolis może wywoływać reakcje alergiczne, szczególnie u osób uczulonych na produkty pszczele lub żywice roślinne. Przed stosowaniem preparatów propolisowych warto wykonać próbę uczuleniową.

Q: Czy pszczoły produkują wosk przez całe życie?

A: Gruczoły woskowe są aktywne głównie u robotnic w wieku 12–18 dni. Starsze pszczoły mają mniej aktywne gruczoły woskowe i zwykle pełnią już inne funkcje, takie jak zbieranie nektaru lub obrona ula.

Weryfikacja i redakcja

Danuta Górska. Konsultacja merytoryczna Pszczelarka z ponad 50-letnim stażem. Obecnie na emeryturze, zajmuje się degustacją miodów z pasieki syna oraz sprawdzaniem poprawności merytorycznej artykułów o pszczelarstwie.

Marzena Górska. Redakcja Miłośniczka miodu, dietetyki i zdrowego trybu życia. Absolwentka dziennikarstwa na Uniwersytecie Rzeszowskim. Dorastała w otoczeniu uli, a każde wakacje spędzała, pracując przy pasiece.