Co jedzą pszczoły? Nektar, pyłek, pierzga i dieta zimą

Pszczoły mają złożoną dietę, której skład zmienia się w zależności od funkcji owada w ulu, jego wieku i pory roku. To, co jedzą pszczoły, to nie jeden pokarm, lecz zestaw surowców o ściśle określonych rolach – nektar dostarcza energii, pyłek budulca, a woda spaja całą gospodarkę kolonii. Ten artykuł wyjaśnia, czym żywią się pszczoły na każdym etapie życia i dlaczego różnorodność pokarmu ma dla nich tak duże znaczenie.

Najważniejsze informacje z tego artykułu:

• Podstawą diety pszczół są nektar i pyłek – nektar jako źródło cukrów i energii, pyłek jako źródło białka, lipidów, steroli i witamin.
• Dieta pszczoły zmienia się w zależności od jej roli w ulu – młode karmicielki jedzą dużo pyłku, zbieraczki żywią się głównie miodem.
• Larwy nie jedzą pyłku ani miodu bezpośrednio – są karmione mleczkiem pszczelim i wydzielinami gruczołowymi robotnic.
• Zimą pszczoły przeżywają dzięki zapasam miodu zgromadzonym w plastrach przez całe lato.
• Różnorodność roślin, z których pochodzi pyłek, ma dla zdrowia kolonii większe znaczenie niż sama ilość zebranego pyłku.

Co jedzą pszczoły – nektar, pyłek i to, co z nich powstaje

Dieta pszczoły miodnej sprowadza się do dwóch głównych surowców: nektaru i pyłku. Nektar to źródło węglowodanów – głównie glukozy, fruktozy i sacharozy – które pszczoły przetwarzają w miód. Pyłek dostarcza białka, aminokwasów, lipidów, steroli, witamin i składników mineralnych. Żaden z tych pokarmów samodzielnie nie pokrywa wszystkich potrzeb kolonii – dopiero razem tworzą pełnowartościową dietę.

Podział jest prosty funkcjonalnie: nektar i miód to paliwo, pyłek to budulec. Bez ciągłego dostępu do obu tych źródeł kolonia nie jest w stanie wychować czerwiu, utrzymać zdrowych karmicielek ani przetrwać zimy.

Nektar i miód – skąd pszczoły biorą energię?

Zbieraczki pobierają nektar z kwiatów i transportują go do ula w wolu miodowym. Tam robotnice przyjmują nektar, odparowują z niego wodę i wzbogacają o enzymy, tworząc miód. Jak dokładnie przebiega przerabianie nektaru w miód, to temat wart osobnej uwagi – proces jest wieloetapowy i angażuje dziesiątki robotnic naraz.

Miód jest przede wszystkim magazynem energii. Dostarcza cukrów, ale zawiera zbyt mało białka, lipidów i steroli, żeby samodzielnie umożliwić prawidłowy rozwój czerwiu. Warto też wiedzieć, że nie wszystkie nektary są dla pszczół obojętne – nektary niektórych gatunków różaneczników, tojadu czy lipy w określonych warunkach środowiskowych mogą być dla pszczół toksyczne lub subletalne. Co ciekawe, część nektarów zawiera śladowe ilości kofeiny lub nikotyny, które wpływają na pamięć zapachową pszczół i ich preferencje pokarmowe – kolonia dosłownie uczy się, skąd warto wracać.

Pyłek i pierzga – skąd pszczoły biorą białko?

Pyłek to jedyne naturalne źródło białka dla pszczół. Zbieraczki transportują go na odnóżach do ula, gdzie jest upychany w komórkach plastra i poddawany fermentacji. Tak powstaje pierzga – i tu warto rozwiać pewne uproszczenie: pierzga to nie jest po prostu przechowany pyłek. Jej wartość wynika z częściowego rozkładu ścian ziaren pyłkowych i zmian mikrobiologicznych, które zwiększają dostępność składników odżywczych. Surowy pyłek i pierzga to dwa różne produkty pod względem przyswajalności.

Skład pyłku jest bardzo zróżnicowany. Zawartość białka waha się między 2,5% a nawet 61% suchej masy, w zależności od gatunku rośliny. Minimalne zapotrzebowanie kolonii szacuje się na 20–25% białka ogólnego w suchej masie diety, a wartość optymalna wynosi 23–30%. Oznacza to, że nie każdy pyłek jednakowo pokrywa potrzeby białkowe pszczół.

Dane ilościowe pokazują skalę zapotrzebowania:

• Rodzina pszczela zbiera rocznie ok. 13,4–17,8 kg pyłku, a w niektórych opracowaniach podaje się nawet do 29 kg.
• Pojedyncza robotnica spożywa dziennie ok. 3,4–5,4 mg pyłku – karmicielki więcej niż zbieraczki.
• Jedna larwa potrzebuje ok. 25–37,5 mg białka, co odpowiada ok. 125–187,5 mg pyłku.

Wskazówka: Jeśli obserwujesz słabe wychowanie czerwiu lub skrócony czas życia robotnic, sprawdź przede wszystkim dostępność pyłku w okolicy ula – niedobór białka jest jedną z pierwszych rzeczy, którą warto wykluczyć.

Sterole – składniki, których pszczoły nie zsyntetyzują same

Pszczoły, jak większość owadów, nie potrafią samodzielnie wytwarzać steroli. Muszą je pobierać wyłącznie z pyłku. Sterole wchodzą w skład błon komórkowych i są prekursorami ekdysteroidów – hormonów regulujących m.in. linienie larw i rozwój. Przez lata za główny sterol pszczoły miodnej uważano 24-metylenocholesterol. Nowsze badania pokazały jednak, że izofukosterol – wcześniej niedoceniany – jest dla kolonii równie niezbędny: jego brak powoduje zaburzenia nerwowo-mięśniowe u dorosłych pszczół i ogranicza produkcję żywotnego czerwiu. To jeden z powodów, dla których dieta oparta na pyłku tylko jednej rośliny może okazać się niewystarczająca nawet przy dużej jego ilości.

Czym żywią się pszczoły w zależności od roli w ulu?

Dieta pszczoły miodnej nie jest jednakowa dla wszystkich osobników w kolonii. To, co je dana pszczoła, zależy od jej wieku, funkcji i etapu rozwoju. Poniższa tabela pokazuje różnice między głównymi grupami:

Robotnica w pierwszych dniach życia pobiera duże ilości pyłku, bo musi rozwinąć gruczoły gardzielowe, z których produkuje mleczko dla larw. Gdy przechodzi do roli zbieraczki, jej dieta przesuwa się w stronę węglowodanów. Badania nad preferencjami żywieniowymi wykazały, że stosunek aminokwasów egzogennych do węglowodanów u aktywnych zbieraczek może wynosić nawet 1:250 – dominacja cukrów jest tu przygniatająca.

Warto podkreślić, że pszczoły potrzebują dziesięciu aminokwasów egzogennych, których organizm nie wytworzy samodzielnie:

• Arginina.
• Histydyna.
• Izoleucyna.
• Leucyna.
• Lizyna.
• Metionina.
• Fenyloalanina.
• Treonina.
• Tryptofan.
• Walina.

Wszystkie muszą pochodzić z pyłku. Ich brak lub niedobór ogranicza produkcję enzymów, budowę mięśni, syntezę białek wydzielin gruczołowych i zdolność rozrodczą.

Jak pszczoły karmią larwy?

Larwy nie jedzą tego samego, co dorosłe pszczoły. Są karmione przez robotnice karmicielki wydzielinami gruczołów gardzielowych i żuwaczkowych – mieszaniną określaną jako mleczko larwalne lub worker jelly. Larwa nie ma możliwości samodzielnego doboru diety, więc całkowicie zależy od jakości pokarmu przygotowanego przez karmicielki.

W pierwszych trzech dniach larwy robotnic i przyszłych matek jedzą wyłącznie wydzieliny gruczołowe. Później drogi się rozchodzą:

• Larwy robotnic – od czwartego dnia dostają mieszaninę mleczka, przetworzonego pyłku i miodu; karmienie kończy się przed zasklepieniem komórki, ok. 9. dnia życia.
• Larwy matek – przez cały okres larwalny karmione wyłącznie mleczkiem pszczelim, w większych ilościach i z wyższą częstotliwością.

Różnica między matką a robotnicą to nie tylko słynna substancja królewska. Badania wskazują, że ilość dostarczonego pokarmu i częstotliwość karmienia mają równie duże znaczenie jak sam skład mleczka. Larwa matki pływa w mleczku, larwa robotnicy od pewnego momentu dostaje go znacznie mniej.

Mleczko pszczele to złożona wydzielina. Świeże mleczko zawiera ok. 67% wody, a w suchej masie – ok. 12,9% białka, 12,1% węglowodanów, 4% lipidów i 1,1% popiołu. Dominujące białka to rodzina major royal jelly proteins (przede wszystkim MRJP1). Stosunek białka do lipidów w mleczku wynosi ok. 16:1 – podczas gdy w pyłku, z którego pochodzi, proporcja ta wynosi ok. 1,5:1. Karmicielki zatrzymują znaczną część lipidów we własnych tkankach, a skład pokarmu dla larw jest wynikiem głębokiego przetwarzania metabolicznego.

Ciekawa jest też kwestia kwasu p-kumarowego, który pojawia się w miodzie i pierzdze, ale nie ma go w typowym mleczku pszczelim. Ten związek wpływa na ekspresję genów odpowiedzialnych za różnicowanie kast – stąd izolowanie larw matek od składników charakterystycznych dla miodu i pierzgi ma realne znaczenie biologiczne.

Wskazówka: Kiedy pszczelarze dokarmiają ratunkowo rodzinę, często sięgają po syrop cukrowy zamiast obcego miodu – obcy miód może przenosić patogeny, a syrop jest pod tym względem bezpieczniejszy sanitarnie.

Czy pszczoły jedzą miód, który same produkują?

Tak – miód jest podstawowym źródłem energii dla dorosłych pszczół przez cały rok. Robotnice produkują go z nektaru i przechowują w plastrach jako zapas, z którego kolonia korzysta na bieżąco. Jak wygląda ten proces krok po kroku, wyjaśniam przy okazji tematu jak pszczoły robią miód – warto to przeczytać, jeśli temat żywienia pszczół interesuje cię szerzej.

Dorosłe zbieraczki spalają cukry z miodu praktycznie bez przerwy – podczas lotu mięśnie skrzydeł mają zapotrzebowanie energetyczne, które musi być pokrywane niemal wyłącznie przez węglowodany. Miód nie zastępuje jednak pyłku. Dostarcza kalorii, ale nie uzupełnia puli aminokwasów, steroli ani lipidów potrzebnych do prawidłowego działania gruczołów i wychowania czerwiu.

Co jedzą pszczoły zimą?

Zimą pszczoły nie wychodzą z ula i nie zbierają pokarmu. Żywią się wyłącznie zapasami miodu zgromadzonymi podczas sezonu. Kłąb zimowy – zwarty kłębek pszczół – ogrzewa się metabolicznie, spalając cukry z miodu. Wychów czerwiu jest zimą ograniczony lub całkowicie zawieszony, więc zapotrzebowanie na białko spada.

Ilość miodu potrzebna do przezimoowania rodziny zależy od jej liczebności i długości zimy, ale pszczelarze przyjmują orientacyjnie, że bezpieczny zapas to ok. 15–20 kg miodu na ul. Sam proces zbioru nektaru i to, ile miodu produkuje jedna pszczoła, pokazuje, jak dużo pracy wymaga zgromadzenie takich rezerw.

Warto wiedzieć, że rodzaj miodu ma znaczenie. Miód spadziowy, choć wartościowy dla człowieka, może być dla pszczół ryzykowny na zimę – zawiera więcej trudno trawionych cukrów i związków mineralnych. Dodatkowo może zawierać melecytozę, która krystalizuje tak twardo, że pszczoły nie są w stanie jej pobrać bez rozcieńczenia wodą. Skrzepnięty do skały plaster w środku zimy to dla kolonii poważny problem.

Czy pszczoły piją wodę?

Woda jest elementem diety pszczół tak samo jak nektar czy pyłek. Kolonia zużywa ją do rozcieńczania miodu przy karmieniu larw, produkcji mleczka, termoregulacji ula i utrzymania równowagi wodno-elektrolitowej. W upalne dni robotnice przynoszą wodę i rozprowadzają ją po plastrach, chłodząc wnętrze ula przez parowanie.

Pszczoły pobierają wodę ze zbiorników, kałuż i strumieni. Co może zaskoczyć – nie zawsze wybierają czystą wodę. Chętnie korzystają z błota, mętnych kałuż, a nawet gnojówki czy potu zwierząt, bo poszukują przede wszystkim sodu i mikroelementów. Minerały dostarczane z wodą i pyłkiem wspierają przewodnictwo nerwowe, pracę enzymów i budowę tkanek.

Dlaczego różnorodność roślin jest ważniejsza niż ilość zebranego pyłku?

Dwa pyłki o takiej samej zawartości białka mogą się całkowicie różnić wartością odżywczą dla kolonii. Pyłek z jednej rośliny może być bogaty w białko, ale ubogi w konkretny aminokwas egzogenny – i wtedy, mimo pozornej obfitości, kolonia będzie cierpieć na niedobory. Pszczoły z rejonów monokulturowych upraw (np. wielkich pól rzepaku) mają dużo pokarmu energetycznego, ale często zbyt wąskie spektrum aminokwasów i steroli.

Badania opublikowane w przeglądzie „Effects of diets containing different concentrations of pollen and pollen substitutes” wykazały, że mieszany pyłek z kilku gatunków roślin sprzyja lepszemu przeżyciu pszczół, wyższemu poziomowi witelogeniny (białka powiązanego z długowiecznością i odpornością) oraz mniejszemu obciążeniu nosemozą i wirusami. Uboga dieta pyłkowa dosłownie osłabia układ odpornościowy kolonii.

Dlatego środowisko bogate w różnorodne kwitnące rośliny jest dla pszczół ważniejsze niż sama masa dostępnego pyłku. To rozróżnienie ma znaczenie zarówno dla pszczelarzy dobierających lokalizację uli, jak i dla ogrodników zastanawiających się, jakie rośliny posadzić.

Przez lata prowadziłem obserwacje przy ulach ustawionych blisko pól rzepaku – wiosną pszczoły miały masę pyłku, ale po zakończeniu kwitnienia rzepaku kondycja czerwiu wyraźnie spadała. Kiedy te same rodziny stały przy łące z mieszaną roślinnością, efekt był inny – wyraźna stabilność kolonii przez całe lato.

Wskazówka: Jeśli masz ogród lub działkę przy pasiece, warto posiać mieszankę roślin miododajnych kwitnących w różnych terminach – nie tylko zwiększysz bazę pożytkową, ale też zróżnicujesz profil aminokwasów i steroli dostępnych dla pszczół.

Warto wspomnieć, że jak pszczoły zbierają nektar to osobny, złożony temat – same mechanizmy zbierania pokarmu są świetnym przykładem tego, jak precyzyjnie kolonia zarządza zasobami.

Praca pszczoły zbieraczki jest fascynująca też z czysto liczbowego punktu widzenia: co produkują pszczoły i ile pracy wymaga każdy gram miodu czy pyłku, robi wrażenie, kiedy spojrzy się na liczby.

Podsumowanie

Pszczoły miodne mają złożoną i zróżnicowaną dietę, której skład zależy od funkcji owada w ulu i pory roku. Dorosłe robotnice czerpią energię z nektaru i miodu, natomiast białko, sterole, lipidy i witaminy pozyskują z pyłku i pierzgi. Larwy są karmione przez karmicielki wydzielinami gruczołowymi, a nie bezpośrednio zebranymi surowcami. Zimą kolonia przeżywa na zapasach miodu. Woda uzupełnia całą gospodarkę kolonii. To, co jedzą pszczoły, musi być różnorodne – różnorodność roślin i profil aminokwasowy pyłku mają dla zdrowia rodziny większe znaczenie niż sama ilość zebranego pokarmu.

FAQ

Q: Czy pszczoły samotnice jedzą to samo co pszczoły miodne?

A: Pszczoły samotnice zbierają nektar i pyłek podobnie jak pszczoły miodne, ale nie produkują miodu. Larwy żywią się jednorazową porcją pyłku z nektarem złożoną przez matkę – nie mają możliwości korekty diety po złożeniu jaja.

Q: Czy robotnice kiedykolwiek jedzą mleczko pszczele?

A: Dorosłe robotnice nie jedzą mleczka – produkują je dla larw. Ich diety stanowią pyłek i miód, przy czym proporcje zmieniają się wraz z wiekiem i pełnioną rolą w kolonii.

Q: Czy pszczoły mogą jeść owoce lub słodkie soki?

A: Pszczoły chętnie pobierają cukry z dojrzałych lub uszkodzonych owoców, soków czy napojów. To źródło węglowodanów, ale nie zastępuje pyłku ani miodu pod względem składu i bezpieczeństwa sanitarnego.

Q: Jak długo pszczoła może przeżyć bez jedzenia?

A: Pojedyncza robotnica bez dostępu do cukrów ginie w ciągu kilku godzin do doby. Przy dostępie do miodu, lecz bez pyłku, może przeżyć kilka tygodni, ale z postępującą degradacją gruczołów i skróconym życiem.

Q: Czy pyłek zbierany przez pszczoły różni się od pyłku sprzedawanego dla ludzi?

A: Pyłek sprzedawany dla ludzi to ten sam surowiec, który pszczoły przynoszą do ula, zebrany pułapkami pyłkowymi. Różni się jednak od pierzgi – nie przeszedł fermentacji, więc ma inny skład i inną przyswajalność dla pszczół.

Weryfikacja i redakcja

Danuta Górska. Konsultacja merytoryczna Pszczelarka z ponad 50-letnim stażem. Obecnie na emeryturze, zajmuje się degustacją miodów z pasieki syna oraz sprawdzaniem poprawności merytorycznej artykułów o pszczelarstwie.

Marzena Górska. Redakcja Miłośniczka miodu, dietetyki i zdrowego trybu życia. Absolwentka dziennikarstwa na Uniwersytecie Rzeszowskim. Dorastała w otoczeniu uli, a każde wakacje spędzała, pracując przy pasiece.