Co produkują pszczoły oprócz miodu? Wosk, propolis i inne

Ul to nie tylko miód – pszczoły produkują całą gamę substancji, z których część jest bardziej złożona biochemicznie niż sam miód. Wosk, propolis, mleczko pszczele, pierzga, pyłek i jad to produkty o zupełnie różnym składzie, funkcji i zastosowaniu – zarówno dla samej rodziny pszczelej, jak i dla człowieka. Ten artykuł wyjaśnia, czym każdy z tych produktów jest, skąd pochodzi i do czego służy.

Najważniejsze informacje z tego artykułu:

• Pszczoły wytwarzają m.in. wosk, propolis, mleczko pszczele i jad, a pyłek zbierają z kwiatów i przetwarzają w pierzgę.
• Pierzga to efekt fermentacji mlekowej pyłku w komórkach plastra – ma wyższą biodostępność składników niż surowy pyłek.
• Mleczko pszczele zawiera unikalne białka (MRJPs) i kwas 10-HDA, którego poziom jest wskaźnikiem jakości i świeżości produktu.
• Propolis nie ma jednego stałego składu – zależy od lokalnej roślinności, dlatego jego właściwości biologiczne mogą się istotnie różnić w zależności od miejsca pozyskania.
• Jad pszczeli jest jednym z najtrudniej pozyskiwalnych produktów pasiecznych – gram suchego jadu wymaga pracy wielu tysięcy pszczół.

Co produkują pszczoły oprócz miodu?

Pszczoły wytwarzają kilka odrębnych substancji, które pełnią różne funkcje w ulu i mają różną wartość dla człowieka. Warto od razu rozróżnić dwie rzeczy: produkty, które pszczoły faktycznie wytwarzają same (wosk, mleczko pszczele, jad, propolis w części), oraz produkty, które zbierają lub przetwarzają ze środowiska (pyłek, żywice do propolisu, nektar do miodu). Pierzga to z kolei efekt obróbki pyłku wewnątrz ula.

Poniżej zebrałem wszystkie główne produkty pszczele z krótką charakterystyką:

Czym jest wosk pszczeli i jak pszczoły go produkują?

Wosk wytwarzają wyłącznie robotnice, używając do tego czterech par gruczołów woskowych umieszczonych na spodzie odwłoka. Gruczoły te są aktywne u młodych pszczół w wieku ok. 12–18 dni. Pszczoła wypaca wosk w postaci drobnych, białych łuseczek, które pobiera odnóżami i przetwarza żuwaczkami, po czym buduje z nich plastry.

Świeżo wytworzony wosk jest niemal biały. Żółty lub brązowy kolor plastrów pochodzi od pyłku, propolisu, oprzędów pozostałych po larwach i długotrwałego użytkowania – to efekt kumulacji różnych substancji w strukturze wosku, a nie właściwość samego surowca.

Chemicznie wosk to złożona mieszanina: dominują estry kwasów tłuszczowych i alkoholi tłuszczowych, a uzupełniają je wolne kwasy tłuszczowe, węglowodory (głównie n-alkany), mono- i diestry oraz naturalne barwniki. Proporcje tych składników zależą od rasy pszczół i warunków środowiskowych.

Wskazówka: Wskazówka: Jeśli zależy Ci na czystym wosku do kosmetyków lub maści, sięgaj po wosk z odsklepin, a nie z przetapianych starych plastrów. Wosk ze starych plastrów kumuluje przez lata pozostałości leków warrozobójczych i pestycydów – odsklepiny zawierają świeży wosk bez tej historii zanieczyszczeń.

Warto też wiedzieć, że wytworzenie 1 kg wosku kosztuje rodzinę pszczelą orientacyjnie kilka kilogramów zużytych zapasów energetycznych. Dlatego decyzja o wymianie plastrów w pasiece ma realny koszt biologiczny dla ula i nie powinna być podejmowana bez uzasadnienia. Zasklep – czyli woskowe wieczka zdejmowane przy podbieraniu miodu – bywa osobnym produktem pasiecznym; zawiera świeży wosk, ślady miodu, enzymy i propolis, co wyraźnie odróżnia go składem od wosku topionego z całych plastrów.

Czym jest propolis i skąd pochodzi jego zmienny skład?

Propolis to produkt o podwójnym pochodzeniu. Pszczoły zbierają żywice i balsamy z pąków i kory drzew – topolowych, brzozowych, osikowych, a w klimacie śródziemnomorskim zupełnie innych gatunków – i mieszają je z własną śliną oraz woskiem. Gotowy propolis służy do uszczelniania szczelin w ulu, izolowania bakterii i grzybów, a nawet mumifikowania padliny (np. myszy), która dostała się do ula i była zbyt duża, żeby ją wynieść.

Propolis topolowy, brzozowy i śródziemnomorski to biochemicznie zupełnie różne substancje. Każdy z nich ma inny profil flawonoidów i kwasów fenolowych – a więc też inną aktywność biologiczną. Propolis europejski zdominowany jest przez flawonoidy takie jak pinocembryna, galangina i chryzyna oraz estry kwasów fenolowych, w tym CAPE (kwas kawowy w estrze fenetylowym). Propolis brazylijski zawiera z kolei artepilinę C, której w propolisie z naszych szerokości geograficznych nie znajdziesz. To ważna informacja dla kogoś, kto kupuje suplementy z propolisem – skład nie jest standaryzowany ani jednolity, a sama etykieta z napisem „propolis” niewiele mówi o faktycznym profilu bioaktywnym.

Pod względem mechanizmu działania propolis hamuje szlak NF-κB (jeden z głównych szlaków zapalnych), moduluje aktywność enzymu COX-2, zmniejsza produkcję cytokin prozapalnych, uszkadza otoczki wirusów i zaburza funkcję błon komórkowych bakterii. Zmiatanie wolnych rodników i chelatacja metali prooksydacyjnych odpowiadają za aktywność antyoksydacyjną. CAPE i artepilina C były badane pod kątem działania przeciwnowotworowego – w warunkach laboratoryjnych indukują apoptozę i hamują angiogenezę w liniach komórek nowotworowych.

Dużym problemem praktycznym jest to, że metoda ekstrakcji zmienia skład. Ekstrakcja etanolem 70–95%, metody Soxhleta czy ultradźwięki dają różne profile i wydajności związków czynnych. Propolis i wosk mogą też pełnić rolę swoistych archiwów środowiska ula – ich analiza potrafi ujawnić resztki pestycydów, metali ciężkich lub leków stosowanych w pasiece. Dlatego nie każdy naturalny produkt z ula automatycznie nadaje się do suplementów czy kosmetyków bez wcześniejszego badania.

Czym jest pierzga i czym różni się od surowego pyłku?

Pyłek pszczeli to surowiec zebrany z kwiatów. Pszczoły zbierają go w obnóża – formują kuleczki mieszane z nektarem lub wydzielinami gruczołów ślinowych i transportują do ula w specjalnych koszyczkach na tylnych odnóżach. Sam pyłek jest biernie zebrany, a jego skład zależy bezpośrednio od tego, jakie rośliny kwitną w okolicy. W suchej masie pyłek zawiera 20–30% białka (z kompletem aminokwasów egzogennych), 1–13% lipidów, 24–48% węglowodanów oraz bogaty zestaw mikroelementów – cynk, selen, żelazo, miedź, mangan – a do tego flawonoidy, karotenoidy i witaminy C, E oraz z grupy B.

Pierzga (znana też jako bee bread lub perga) to efekt dalszego przetworzenia pyłku już wewnątrz ula. Pszczoły ubijają pyłek w komórkach plastra, zalewają miodem i własną śliną, a następnie cały materiał ulega fermentacji mlekowej przy udziale bakterii kwasu mlekowego i drożdży naturalnie obecnych w mikrobiomie ula. Fermentacja obniża pH, co mikrobiologicznie stabilizuje produkt i czyni go trwalszym niż surowy pyłek.

To, co ważne z punktu widzenia wartości odżywczej, to zmiany biochemiczne zachodzące podczas fermentacji:

• Degradacja ściany sporopoleninowej – twarda ściana pyłkowa, praktycznie niestrawna dla człowieka, ulega częściowemu rozpadowi, co dramatycznie zwiększa biodostępność białek i mikroelementów.
• Wzrost wolnych aminokwasów – hydroliza białek uwalnia aminokwasy w formie gotowej do wchłonięcia.
• Pojawienie się krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych – metabolity fermentacji korzystnie wpływają na mikrobiotę jelitową.
• Wyższe stężenie witamin z grupy B – fermentacja bakteryjna faktycznie syntetyzuje niektóre witaminy z grupy B, zwiększając ich zawartość w stosunku do surowego pyłku.

Pierzga z jednego ula może się różnić składem aminokwasów i mikroelementów bardziej niż miód, bo odzwierciedla bieżącą mozaikę roślin pylących w okolicy – a ta zmienia się tydzień po tygodniu w zależności od sezonu. To sprawia, że pierzga jest produktem z natury zmiennym i trudnym do standaryzacji, ale jednocześnie wyjątkowo bogatym biologicznie.

Wskazówka: Jeśli stosujesz pyłek pszczeli jako suplement, rozważ pierzgę zamiast suszonych obnóży pyłkowych – fermentacja przełamuje ścianę sporopoleninową, przez co składniki odżywcze stają się faktycznie przyswajalne, a nie tylko obecne w produkcie.

Czym jest mleczko pszczele i dlaczego pszczoły je produkują?

Mleczko pszczele to wydzielina gruczołów gardzielowych (podgardlowych) młodych robotnic w wieku ok. 5–15 dni. Wbrew powszechnemu przekonaniu, mleczko jest pokarmem wszystkich larw na wczesnym etapie rozwoju – a nie wyłącznie matki. Różnica polega na tym, że larwy przeznaczone na robotnice przestają je otrzymywać po kilku dniach, podczas gdy przyszła matka jest nim karmiona przez cały okres larwalny, a potem przez całe swoje życie. Ta różnica w czasie i intensywności karmienia to jeden z mechanizmów epigenetycznych, który decyduje o tym, czy z danej larwy wyrośnie robotnica czy matka.

Skład mleczka w suchej masie:

• MRJPs (Major Royal Jelly Proteins) – stanowią 27–41% suchej masy; to grupa białek charakterystycznych wyłącznie dla mleczka pszczelego, o działaniu odżywczym, immunomodulującym i neuroprotekcyjnym.
• Kwas 10-HDA – unikalny kwas tłuszczowy, uznawany za marker jakości mleczka; wykazuje działanie przeciwzapalne, przeciwbakteryjne i jest badany pod kątem wpływu na metabolizm glukozy i lipidów.
• Węglowodany – ok. 30% suchej masy, głównie fruktoza i glukoza.
• Witaminy, mikroelementy i analogi hormonów – uzupełniają skład, wpływając m.in. na metabolizm.

Zawartość kwasu 10-HDA spada przy złym przechowywaniu, dlatego świeże mleczko pszczele wymaga chłodzenia lub liofilizacji – tylko w ten sposób zachowuje pełnię aktywności biologicznej. To jeden z powodów, dla których mleczko z pasieki pod bokiem będzie zwykle wartościowsze niż mleczko, które przebyło kilka tygodni w łańcuchu logistycznym bez odpowiedniego chłodzenia.

Wśród badanych właściwości mleczka wymienia się działanie neuroprotekcyjne (wpływ na neurogenezę i ograniczanie stresu oksydacyjnego w układzie nerwowym), modulację odpowiedzi immunologicznej i hamowanie mediatorów zapalnych. Badania na modelach zwierzęcych wskazują też na hipolipemiczne i hipoglikemiczne działanie mleczka, choć przeniesienie tych wyników na człowieka wymaga ostrożności i dalszych badań klinicznych. Warto też wiedzieć, że jak powstaje miód oraz mleczko pszczele to dwa zupełnie różne procesy biochemiczne zachodzące w ulu.

Czym jest jad pszczeli i jak się go pozyskuje?

Jad pszczeli to wydzielina gruczołu jadowego samic – robotnic i matki – magazynowana w specjalnym zbiorniku i uwalniana przez żądło podczas obrony kolonii. Robotnica ginie po użądleniu ssaków, bo haczykowate żądło pozostaje w skórze, a razem z nim – gruczoł jadowy, który jeszcze przez chwilę pompuje jad do rany.

Pod względem składu jad jest złożoną mieszaniną:

• Melityna – główny peptyd, stanowi 40–60% frakcji peptydowej; wbudowuje się bezpośrednio w błony komórkowe i powoduje ich lizę. Stąd bierze się zarówno ból i obrzęk po użądleniu, jak i badany potencjał przeciwnowotworowy – melityna potrafi indukować apoptozę komórek nowotworowych.
• Apamina – peptyd blokujący kanały potasowe SK w ośrodkowym układzie nerwowym; badany pod kątem działania neuroprotekcyjnego i neuroaktywnego.
• Fosfolipaza A2 – enzym inicjujący kaskadę eikozanoidów i odpowiedzialny za główny odczyn zapalny oraz alergenność jadu. Jest jednocześnie najbardziej alergizującym składnikiem całej mieszaniny.
• Hialuronidaza – ułatwia rozprzestrzenianie się jadu w tkankach.
• Aminy biogenne – histamina i dopamina w mniejszych ilościach.

Jad można pozyskiwać bez zabijania pszczół, używając urządzeń generujących słabe impulsy elektryczne na szklanej płytce. Pszczoły żądlą szybę, pozostawiając jad, który po wyschnięciu jest zbierany mechanicznie. Zabieg stresuje jednak rodzinę, może czasowo zwiększać jej agresywność i przyspiesza zużycie fizjologiczne pszczół. Pozyskiwanie jadu jest też wyjątkowo pracochłonne – jedno użądlenie dostarcza zaledwie dziesiątki mikrogramów suchego jadu, więc zebranie jednego grama to praca wielu tysięcy pszczół.

W apiterapii jad jest stosowany m.in. w chorobach reumatycznych ze względu na działanie przeciwzapalne i immunomodulacyjne. Ryzyko anafilaksji jest jednak realne i nie do zbagatelizowania – każde kliniczne zastosowanie jadu pszczelego wymaga nadzoru medycznego i dostępu do adrenaliny.

Czym jest apilarnil i jakie są niszowe produkty pszczele?

Apilarnil to homogenat z larw trutowych – pobiera się je z komórek plastra w określonym momencie rozwoju. Zawiera białka, hormony, lipidy i sterole charakterystyczne dla larw trutni, a w apiterapii przypisuje mu się potencjalnie adaptogenne i hormonalne właściwości. Baza dowodowa dla apilarnil jest znacznie słabsza niż dla wosku, propolisu czy jadu, dlatego jego wartość terapeutyczna pozostaje bardziej spekulatywna. Świeżość, higiena produkcji i legalność obrotu mają tu większe znaczenie praktyczne niż same deklarowane właściwości.

Co ciekawe, wycinanie plastrów trutowych z ula ma też inne znaczenie: roztocze Varroa destructor chętnie rozmnaża się właśnie w komórkach trutowych, bo larwy trutni rozwijają się wolniej i przez dłuższy czas pozostają pod zasklep. Usuwanie plastrów trutowych jest zatem jedną z metod biologicznego ograniczania populacji warrozy.

Pszczoły produkują też feromony – substancję mateczną, feromon alarmowy, feromony orientacyjne – choć nie są to produkty handlowe. Ich syntetyczne odpowiedniki wykorzystuje się natomiast w pszczelarstwie: przy wychowie matek, zakładaniu odkładów i wabieniu rojów.

Warto wspomnieć, że kwestia tego, czy miód jest wegański, często pojawia się razem z pytaniem o inne produkty pszczele – a odpowiedź jest złożona i zależy od przyjętej definicji weganizmu. Podobnie skład wszystkich tych produktów zależy od środowiska, w jakim pracuje pszczoła – a to oznacza, że każdy produkt z ula jest produktem lokalnym w dosłownym sensie.

Które produkty pszczele są jadalne lub stosowane prozdrowotnie?

Większość produktów pszczelich nadaje się do spożycia lub ma udokumentowane zastosowania prozdrowotne, ale z różnym poziomem pewności naukowej i różnym przeznaczeniem:

• Pyłek pszczeli (obnóża) – jadalne, stosowane jako suplement bogaty w białko, flawonoidy i mikroelementy; warto wiedzieć, że surowy pyłek ma ograniczoną biodostępność ze względu na twardą ścianę sporopoleninową.
• Pierzga – jadalna i lepiej przyswajalna niż pyłek dzięki fermentacji; stosowana jako naturalny suplement diety.
• Mleczko pszczele – jadalne; stosowane w suplementacji i kosmetykach; wymaga chłodzenia.
• Propolis – stosowany w postaci ekstraktów, kropli, tabletek i maści; nie jest spożywany w formie surowej na co dzień.
• Wosk pszczeli – technicznie jadalny (używany jako glazura i powłoka w przemyśle spożywczym, np. na owocach lub cukierkach), ale nie jest trawiony; jego główne zastosowanie to kosmetyki, farmacja i pszczelarstwo.
• Jad pszczeli – stosowany wyłącznie w apiterapii pod nadzorem medycznym; nie jest spożywany.
• Apilarnil – niszowy produkt apiterapeutyczny, dostępny w niektórych krajach jako suplement.

Zarówno miód, jak i produkty takie jak pyłek czy pierzga są wolne od glutenu, co często interesuje osoby na diecie bezglutenowej – więcej na ten temat piszę w artykule o tym, czy miód zawiera gluten. Z kolei skład samego miodu – jako punktu odniesienia dla porównania z pozostałymi produktami ula – dokładnie opisuję w artykule o tym, co zawiera miód.

Wskazówka: Kupując mleczko pszczele, pierzgę lub jad w formie suplementu, sprawdź sposób przechowywania produktu przed zakupem. Mleczko bez chłodzenia traci składniki aktywne, a jad w niestabilnej formie – skuteczność. Certyfikat jakości i informacja o temperaturze przechowywania to minimum, na które warto zwrócić uwagę.

Podsumowanie

Pszczoły produkują oprócz miodu całą gamę substancji o różnym pochodzeniu i zastosowaniu. Wosk i mleczko pszczele to produkty wytwarzane przez pszczoły wewnętrznie; propolis powstaje z żywic roślinnych przetworzonych przez pszczoły; pyłek jest zbierany z kwiatów, a pierzga to jego sfermentowana postać. Jad służy obronie kolonii, a jego składniki – melityna i apamina – są badane farmaceutycznie. Wszystkie te produkty pszczele łączy bogactwo związków bioaktywnych, ale też zmienność składu zależna od środowiska, która utrudnia ich standaryzację i pełne wykorzystanie w medycynie.

FAQ

Q: Czy propolis można stosować bezpośrednio z ula bez przetwarzania?

A: Surowy propolis zawiera zanieczyszczenia – cząstki wosku, drewna, owadów – dlatego przed użyciem wymaga oczyszczenia i ekstrakcji. Najczęściej stosuje się ekstrakcję etanolową, która wyodrębnia aktywne związki fenolowe.

Q: Czy wszystkie pszczoły w ulu produkują mleczko pszczele?

A: Mleczko wytwarzają wyłącznie młode robotnice w wieku ok. 5–15 dni, gdy ich gruczoły gardzielowe są w pełni aktywne. Starsze robotnice, zajmujące się zbieraniem nektaru i pyłku, gruczołów tych już praktycznie nie używają.

Q: Jak długo można przechowywać świeżą pierzgę?

A: Świeżą pierzgę wyjętą z plastra przechowuje się w lodówce do kilku tygodni lub zamraża. Suszona pierzga ma trwałość kilku miesięcy w szczelnym opakowaniu w suchym i ciemnym miejscu.

Q: Czy jad pszczeli pobrany urządzeniem elektrycznym różni się od jadu wstrzykiwanego naturalnie?

A: Skład jadu jest taki sam, ale jad zbierany na płytce jest suszony i ma postać proszku, natomiast jad wstrzyknięty przez żądło zawiera też wydzieliny z woreczka jadowego. Różnica w aktywności biologicznej jest minimalna przy odpowiednim przechowywaniu.

Q: Czy pszczoły produkują więcej wosku latem czy zimą?

A: Produkcja wosku odbywa się głównie wiosną i latem, gdy rodzina dynamicznie się rozrasta i buduje nowe plastry. Zimą gruczoły woskowe są nieaktywne, a pszczoły skupiają się na utrzymaniu ciepłoty kłębu i zużywaniu zapasów.

Weryfikacja i redakcja

Danuta Górska. Konsultacja merytoryczna Pszczelarka z ponad 50-letnim stażem. Obecnie na emeryturze, zajmuje się degustacją miodów z pasieki syna oraz sprawdzaniem poprawności merytorycznej artykułów o pszczelarstwie.

Marzena Górska. Redakcja Miłośniczka miodu, dietetyki i zdrowego trybu życia. Absolwentka dziennikarstwa na Uniwersytecie Rzeszowskim. Dorastała w otoczeniu uli, a każde wakacje spędzała, pracując przy pasiece.