Jak złapać pszczoły: bezpiecznie, sprzęt, przenoszenie i przepisy

Rój pszczół na gałęzi potrafi pojawić się znienacka – i zniknąć równie szybko. Zanim zwiadowczynie wybiorą nowe miejsce gniazdowania, masz okno czasowe, w którym możesz bezpiecznie zebrać cały kłąb. Ten artykuł przeprowadzi Cię przez cały proces – od rozpoznania roju, przez wybór metody i sprzętu, aż po osadzenie pszczół w ulu i pierwszą kontrolę zdrowotną.

Najważniejsze informacje z tego artykułu:

• Rój pszczół miodnych to zwarty kłąb owadów, który tworzy się podczas naturalnego podziału rodziny i może wisieć w jednym miejscu od kilku godzin do kilku dni.
• Do złapania roju potrzebujesz co najmniej pojemnika transportowego z wentylacją, miękkiej szczotki pszczelarskiej, podkurzacza i pełnego kombinezonu ochronnego.
• Rój zbiera się metodą strząśnięcia z gałęzi lub zmiatania szczotką, zawsze sprawdzając, czy matka trafiła do pojemnika.
• Pułapki rojowe z feromonem Nasonova o pojemności 35–45 litrów skutecznie przyciągają roje pasywnie, bez konieczności aktywnego zbierania kłębu.
• Złapany rój należy poddać kwarantannie i sprawdzić poziom Varroa destructor przed połączeniem z istniejącą pasieką.

Jak złapać pszczoły – od czego zacząć i co właściwie łapiesz?

Zanim sięgniesz po jakikolwiek sprzęt, musisz wiedzieć, z czym masz do czynienia. Mamy trzy zupełnie różne sytuacje, które wymagają różnych działań:

Rój to naturalny podział rodziny. Stara matka opuszcza gniazdo z częścią robotnic i trutniami, tworząc zwarty kłąb w tymczasowym miejscu. Może liczyć od kilkuset do kilku tysięcy pszczół. Zwiadowczynie w tym czasie szukają nowego miejsca gniazdowania i właśnie dlatego masz ograniczony czas na działanie – po 24–48 godzinach rój może być już gotowy do odlotu.

Skąd wiesz, że to pszczoły miodne, a nie osy czy szerszenie? Pszczoły miodne są brązowo-złociste, owłosione i tworzą zwarty, spokojny kłąb. Osy są smukłe, żółto-czarne i błyszczące. Szerszenie są wyraźnie większe, brązowo-żółte. Jeśli masz jakiekolwiek wątpliwości co do gatunku, zrób zdjęcie i skontaktuj się z pszczelarzem.

Rój na gałęzi jest znacznie mniej agresywny niż rodzina broniąca gniazda – pszczoły nie mają jeszcze zapasów ani czerwiu, który chciałyby chronić. To jednak nie znaczy, że można działać nierozważnie. Gwałtowne ruchy, przygniecenie pszczół czy silne zadymienie mogą sprowokować żądlenie.

Więcej o tym, jak wygląda rój pszczół i jak go odróżnić od innych skupisk owadów, opisałem w osobnym artykule.

Kiedy najlepiej działać i jak ocenić sytuację?

Pora dnia ma mniejsze znaczenie niż stabilność kłębu i bezpieczeństwo miejsca. Rój świeżo osiadły, zwarty i dostępny z ziemi to sytuacja idealna.

Nie spiesz się, jeśli rój nie zagraża ludziom. Obserwuj zachowanie pszczół przez kilkanaście minut. Jeśli kłąb jest spokojny, możesz przygotować sprzęt bez pośpiechu. Jeśli jednak na powierzchni kłębu widać pszczoły wykonujące energiczne tańce z wyraźnym kierunkiem lotu, to sygnał, że rój jest bliski odlotu i każda minuta się liczy.

Rój, który wisi w jednym miejscu krócej niż kilka godzin, jest zwykle łatwiejszy do zebrania niż rój nocujący – po dobie lub dwóch zwiadowczynie mogą mieć już wybraną nową lokalizację.

Sytuacje, w których należy wezwać pszczelarza lub odpowiednie służby:

• Rój znajduje się na wysokości wymagającej drabiny lub wejścia na dach.
• Pszczoły są przy wejściu do budynku, na chodniku, placu zabaw lub w miejscu uczęszczanym.
• W pobliżu są dzieci, osoby uczulone na jad lub zwierzęta.
• Pszczoły zachowują się agresywnie.
• Masz podejrzenie, że to nie rój, lecz zasiedlona rodzina w ścianie lub konstrukcji.

Wskazówka: Jeśli rój siedzi bardzo nisko – na trawie, chodniku lub pniu tuż przy ziemi – może to oznaczać problem z matką, jej uszkodzenie albo wyczerpanie roju. Takie pszczoły po osadzeniu wymagają dokładniejszej kontroli niż rój zebrany z gałęzi na normalnej wysokości.

Jaki sprzęt potrzebny jest do złapania roju pszczół?

Przygotuj wszystko zanim podejdziesz do pszczół. Rój może odlecieć w każdej chwili, a szukanie sprzętu w trakcie akcji to strata czasu, której możesz nie mieć.

Niezbędne wyposażenie:

• Rojnica lub wentylowane pudełko – sztywny pojemnik z siatką wentylacyjną; szczelnie zamknięte pudełko na słońcu może zabić pszczoły przez przegrzanie.
• Podkurzacz – używany oszczędnie, kilka dmuchnięć wystarczy.
• Miękka szczotka pszczelarska – do zmiatania pszczół z twardych powierzchni.
• Rozpylacz z czystą wodą – lekkie zwilżenie kłębu przed strząśnięciem ogranicza lot pszczół.
• Arkusz lub deska – tworzy lądowisko przed wylotem pojemnika, ułatwia pszczołom wejście do środka.
• Taśma i pasy transportowe – do zabezpieczenia pojemnika podczas przewozu.
• Pełny kombinezon pszczelarski – kurtka lub kombinezon z siatką, rękawice z długim mankietem, obuwie zakrywające kostki.

Szczelność kombinezonu ma znaczenie. Połączenia rękawic z rękawami, spodni z butami warto dodatkowo uszczelnić taśmą. Pszczoły potrafią znaleźć każdą szczelinę, a jedno użądlenie w złym momencie może zakończyć całą akcję. Osoby z alergią na jad pszczeli nie powinny w ogóle podejmować zbierania rojów.

Jak złapać rój pszczół krok po kroku – metoda strząśnięcia i zmiatania

Masz sprzęt, masz zabezpieczenie. Teraz czas na działanie. Wybór metody zależy od tego, gdzie siedzi rój.

Metoda strząśnięcia – rój na gałęzi lub cienkim pędzie

1. Ustaw rojnicę lub ul bezpośrednio pod kłębem, jak najbliżej pszczół.
2. Delikatnie zwilż kłąb wodą z rozpylacza – pszczoły zajmą się czyszczeniem i będą mniej skłonne do lotu.
3. Chwyć gałąź pewnie oburącz i wykonaj jeden zdecydowany ruch w dół, tak żeby większość pszczół wpadła do pojemnika.
4. Nie szarp gałęzi wielokrotnie – jeden kontrolowany ruch jest skuteczniejszy niż kilka gwałtownych szarpnięć.
5. Odsuń gałąź i obserwuj pszczoły w pojemniku i na nim.
6. Jeśli matka trafiła do środka, robotnice zaczną wchodzić do pojemnika, wystawiając gruczoły Nasonova i wachlując skrzydłami – to zapachowy sygnał dla pozostałych, że znalazły właściwe miejsce.
7. Jeśli większość pszczół szybko wraca na gałąź, matka nie trafiła do pojemnika – wysyp część pszczół na jasną płachtę przed wylotem i powtórz próbę.
8. Poczekaj co najmniej 20–30 minut, aż większość latających pszczół dołączy do reszty.
9. Wieczorem zamknij wylot i przewieź rojnicę do ula.

Wskazówka: Pszczoły z odkrytego kłębu zbieraj pod koniec dnia, jeśli nie grozi im odlot. Większość lotnych osobników wraca wtedy do roju i przy przenoszeniu tracisz mniej pszczół w terenie.

Metoda zmiatania – rój na grubej gałęzi, ogrodzeniu lub elewacji

Na powierzchni, której nie można potrząsnąć, stosuje się zmiatanie. Pamiętaj, że zgniatanie pszczół uwalnia feromony alarmowe, które pobudzają resztę kłębu.

1. Ustaw pojemnik przy powierzchni, na której siedzi rój, z wylotem skierowanym w stronę pszczół.
2. Delikatnie zmiata pszczoły miękką szczotką w kierunku otworu pojemnika – ruch ma być płynny i spokojny.
3. Zbieraj pszczoły partiami, nie wciskaj ich do środka na siłę.
4. Po zebraniu głównej masy roju ustaw pojemnik jak najbliżej pierwotnego miejsca.
5. Pszczoły latające i zwiadowczynie znajdą matkę i dołączą do grupy.

Jak wiadomo, obecność matki jest tu decydująca. Jej feromon żuwaczkowy spaja rój, natomiast feromon Nasonova, wydzielany przez robotnice, kieruje pozostałe pszczoły do nowego miejsca. Jeśli matka jest w środku, całość zazwyczaj działa sprawnie. Dlatego właśnie obserwacja zachowania roju jest ważniejszym wskaźnikiem sukcesu niż liczba zebranych pszczół.

Sam wielokrotnie widziałem sytuacje, w których zebranie wyglądało perfekcyjnie – pełna rojnica, pszczoły wchodzą do środka – a wieczorem okazywało się, że rodzina wyszła z ula. Przyczyna? Matka gdzieś w szczelinie deski ogrodzeniowej, o której nikt nie pomyślał. Dlatego zawsze poświęcam czas na obserwację zachowania pszczół po zbiorze, a nie zakładam, że skoro zebrałem kłąb, to mam już matkę.

Jeśli zastanawiasz się, co zrobić z rojem pszczół po schwytaniu, przeczytaj o dalszych krokach postępowania z nową rodziną.

Jak złapać rój pszczół do rojołapki – pułapki pasywne

Jeśli zależy Ci na łapaniu rojów bez konieczności aktywnego działania przy kłębie, rojołapka (pułapka rojowa) to skuteczne rozwiązanie. Pojemnik o pojemności 35–45 litrów odpowiada preferencjom rojów wybierających naturalne dziuple i działa wyraźnie lepiej niż małe skrzynki.

Co decyduje o skuteczności rojołapki:

• Pojemność – 35–45 litrów to zakres, który naśladuje objętość naturalnej dziupli.
• Otwór wejściowy – otwór o powierzchni około 10–15 cm² jest atrakcyjniejszy dla zwiadowczyń niż szeroko otwarta skrzynka. Zbyt duże wejście odrzuca roje.
• Atraktant – syntetyczny feromon Nasonova wabi roje skuteczniej niż większość naturalnych zapachów; wystarczy kilka centymetrów kwadratowych nasączonej bibułki przy wejściu.
• Lokalizacja – ważniejsze niż wysokość są suchość, cień i stabilność; zwiadowczynie preferują miejsca na wysokości około 3–5 metrów, ale pułapka na poziomie 2 metrów w dobrym cieniu sprawdza się lepiej niż ta na 5 metrach na pełnym słońcu.

Stary ciemny plaster przyciąga pszczoły, ale jest to atraktant obarczony biologicznym ryzykiem – może przenosić przetrwalniki zgnilca amerykańskiego, roztocza i jaja barciaka. Bezpieczniejszą alternatywą są skrobiny propolisu lub czysty wosk z pewnego źródła. Badania nad atraktantami potwierdzają, że syntetyczny feromon Nasonova jest skuteczniejszy od naturalnych zapachów jako samodzielny środek wabiący – dodanie starego plastra do pułapki już wyposażonej w feromon nie musi zwiększać skuteczności, natomiast podnosi ryzyko przeniesienia szkodników.

Kilka dodatkowych wskazówek dotyczących olejku z trawy cytrynowej, który bywa polecany jako atraktant – wystarczą dosłownie 1–2 krople. Większa ilość może działać odpychająco lub przyciągać owady rabujące.

Pułapkę ustaw przed sezonem rójkowym, czyli mniej więcej od kwietnia. Po zasiedleniu nie zostawiaj jej bez nadzoru na wiele dni – pszczoły zaczną budować plastry, a temperatura w zamkniętej skrzynce latem rośnie szybko.

Dowiedz się więcej o tym, jak zwabić rój pszczół do ula i jakie atraktanty sprawdzają się w praktyce.

Jak przenieść złapany rój do ula?

Przenoszenie roju do ula to moment, w którym łatwo popełnić błędy, które kosztują Cię całą rodzinę.

Przygotuj ul wcześniej:

• Ustaw go w stałym miejscu pasieki przed akcją zbierania roju.
• Zamontuj ramki – jeśli masz gotowy suchy plaster, umieść go w środku; ramka z młodym, otwartym czerwiem działa jak kotwica i wyraźnie zmniejsza ryzyko opuszczenia ula przez nowo osadzoną rodzinę.
• Zwęź wylotek do minimum na pierwsze dni.

Samo osadzanie:

1. Przenieś rojnicę do pasieki wieczorem, gdy lot pszczół jest ograniczony.
2. Ustaw deskę lub płachtę jako lądowisko przed wylotem ula, lekko nachyloną ku niemu.
3. Wysyp pszczoły z rojnicy na lądowisko jednym pewnym ruchem lub powoli przechyl rojnicę przy wylotku.
4. Obserwuj, czy pszczoły wchodzą do ula – jeśli tak, matka prawdopodobnie już jest w środku.
5. Nie przeglądaj ula przez pierwsze 2–3 dni. Pierwsza kontrola ma tylko potwierdzić, że pszczoły zostały i mają pokarm.

Rój bez własnych zapasów może wymagać podania syropu, szczególnie przy braku pożytku lub złej pogodzie. Uważaj jednak – jeśli w okolicy trwa pożytek, zbyt duże dokarmianie ogranicza miejsce na czerwienie i może spowolnić rozwój rodziny. Po kilku dniach sprawdź obecność jaj i młodego czerwiu, żeby potwierdzić, że matka jest zdrowa i zaczęła czerwić.

Wskazówka: Rój wtórny – z młodą, jeszcze nieunasiennioną matką – jest bardziej ruchliwy i częściej opuszcza ul po osadzeniu niż rój pierwotny ze starą matką. Jeśli masz podejrzenie, że złapałeś rój wtórny, koniecznie umieść ramkę z otwartym czerwiem w ulu i przez kilka dni obserwuj wylotek.

Jeśli chcesz zrozumieć, dlaczego pszczoły się roją i jak przewidzieć moment rojenia we własnej pasiece, polecam lekturę o przyczynach tego zjawiska.

Bioasekuracja – dlaczego złapany rój wymaga kwarantanny?

Złapany rój to rodzina nieznanego pochodzenia i nieznana historia zdrowotna. Automatyczne dołączenie go do pasieki bez żadnej kontroli to jeden z częstszych błędów, które kończą się przeniesieniem pasożytów lub chorób na zdrowe rodziny.

Minimalne działania po złapaniu roju:

• Umieść rój w osobnym ulu, z dala od pozostałych rodzin.
• Oznacz ul jako rodzinę nieznanego pochodzenia.
• Po 3–4 tygodniach wykonaj test na Varroa destructor – roztocze mogą być obecne nawet jeśli rój wygląda zdrowo.
• Oceń czerw pod kątem objawów chorób (zgnilec, zdeformowane skrzydła).
• Nie używaj plastrów z tego ula w innych rodzinach przed oceną zdrowotną.
• Używaj osobnych narzędzi lub dokładnie dezynfekuj sprzęt po każdej wizycie przy tym ulu.

Szczególną ostrożność warto zachować przy roju złapanym w pobliżu świeżo opryskiwanych pól – pszczoły mogą wyglądać zdrowo przez 1–3 dni, a następnie zacząć masowo tracić pszczoły lotne wskutek zatrucia pestycydami. Taki rój obserwuj osobno i nie łącz z pasieką do czasu wyjaśnienia sytuacji.

Rodzina w budynku – co robić, kiedy pszczoły nie są rojem?

Jeśli pszczoły wlatują regularnie do jednego otworu w ścianie, stropie, kominie lub dachu i słychać brzęczenie wewnątrz konstrukcji, to nie jest rój do zebrania. To osiadła rodzina z plastrami, czerwiem i zapasami miodu – i wymaga zupełnie innego podejścia.

Zamknięcie otworu bez usunięcia rodziny prawie zawsze kończy się problemem. Pszczoły mogą wejść głębiej w budynek albo zginąć, zostawiając miód, który przyciąga szkodniki i niszczy konstrukcję. W takiej sytuacji trzeba zlokalizować gniazdo, otworzyć konstrukcję, wyjąć pszczoły i wszystkie plastry, przenieść je na ramki, usunąć resztki wosku i miodu, a następnie uszczelnić wejście. To praca wymagająca doświadczenia i sprzętu – zleć ją pszczelarzowi lub firmie specjalizującej się w usuwaniu rodzin z budynków.

Warto przy okazji przeczytać o tym, jak przerwać nastrój rojowy pszczół, jeśli chcesz w przyszłości zapobiegać rojeniu we własnej pasiece.

Prawo – czy można złapać cudzy rój pszczół?

W Polsce rój pszczół podlega szczególnym przepisom prawa cywilnego. Zgodnie z art. 182 Kodeksu cywilnego właściciel traci prawo własności do roju, jeśli nie odszuka go w ciągu trzech dni od wyrojenia. Do tego czasu właściciel ma prawo śledzić rój i wejść na cudzy grunt w celu jego odzyskania, jednak powinien naprawić ewentualnie wyrządzone szkody.

Kilka praktycznych zasad:

• Przy roju na cudzej posesji – uzyskaj zgodę właściciela przed wejściem.
• Do budynku nie wchodź bez wiedzy i zgody właściciela nieruchomości.
• Jeśli rój siedzi na Twojej posesji i nie znasz właściciela pszczół, po 3 dniach możesz legalnie go zebrać.
• Trzmiele, pszczoły murarki i inne dzikie zapylacze nie podlegają tym przepisom i nie powinny być chwytane do ula pszczoły miodnej.

Podsumowanie

Złapanie pszczół to zadanie wykonalne dla każdego, kto odpowiednio się do niego przygotuje. Kluczem jest szybkie rozpoznanie sytuacji – rój wiszący na zewnątrz, zasiedlona rodzina w budynku i pojedyncze zbieraczki to trzy zupełnie różne przypadki wymagające różnych działań. Rój pszczół miodnych zbiera się metodą strząśnięcia lub zmiatania, zawsze w pełnym zabezpieczeniu i z potwierdzeniem obecności matki w pojemniku. Pułapki rojowe z feromonem Nasonova działają pasywnie i skutecznie. Po osadzeniu rodzina wymaga kwarantanny i kontroli zdrowotnej. Jeśli sytuacja przekracza Twoje możliwości lub bezpieczny zasięg z ziemi – zawsze wezwij pszczelarza.

FAQ

Q: Czy pszczoły wracają w to samo miejsce po zebraniu roju?

A: Tak, jeśli w miejscu osiadania pozostały feromony lub matka nie trafiła do pojemnika, pszczoły mogą wracać przez kilka dni. Pomaga dokładne usunięcie śladów feromonowych z miejsca osiadania.

Q: Jak długo rój może wisieć w jednym miejscu, zanim odleci?

A: Od kilku godzin do nawet 3–4 dni, zależnie od pogody i tempa pracy zwiadowczyń. Im dłużej rój wisi, tym większa szansa, że zwiadowczynie wybrały już nową lokalizację.

Q: Czy można złapać rój bez podkurzacza?

A: Tak, podkurzacz nie jest niezbędny przy spokojnym roju. Wystarczy delikatne zwilżenie pszczół wodą. Podkurzacz stosuje się oszczędnie, gdy pszczoły są wzburzone.

Q: Co zrobić, jeśli nie udało się złapać matki i rój odleciał?

A: Jeśli masz pszczoły w rojnicy bez matki, możesz spróbować je połączyć z inną rodziną przez papierową przegrodę lub dołożyć ramkę z jajami, z których pszczoły wychowają nową matkę.

Q: Kiedy w Polsce trwa sezon rójkowy?

A: Szczyt sezonu rójkowego przypada na maj i czerwiec, choć w cieplejsze lata roje zdarzają się już w kwietniu i jeszcze w lipcu. Pułapki rojowe warto wystawiać od początku kwietnia.

Weryfikacja i redakcja

Danuta Górska. Konsultacja merytoryczna Pszczelarka z ponad 50-letnim stażem. Obecnie na emeryturze, zajmuje się degustacją miodów z pasieki syna oraz sprawdzaniem poprawności merytorycznej artykułów o pszczelarstwie.

Marzena Górska. Redakcja Miłośniczka miodu, dietetyki i zdrowego trybu życia. Absolwentka dziennikarstwa na Uniwersytecie Rzeszowskim. Dorastała w otoczeniu uli, a każde wakacje spędzała, pracując przy pasiece.