Jak hodować pszczoły? Poradnik: pasieka od A do Z

Hodowla pszczół to coś więcej niż ustawianie uli w ogrodzie – to zarządzanie żywym superorganizmem, który wymaga stałej obserwacji, wiedzy i zaangażowania. Każda decyzja pszczelarza, od wyboru miejsca po dobór preparatu na warrozę, wpływa bezpośrednio na kondycję całej rodziny. Ten artykuł przeprowadzi cię przez każdy etap – od zakupu pierwszych pszczół po zimowanie – żebyś zaczynał z głową, a nie metodą prób i błędów.

Najważniejsze informacje z tego artykułu:

• Hodowlę pszczół warto zaczynać od co najmniej dwóch rodzin, co ułatwia porównywanie kondycji uli i szybsze reagowanie na problemy.
• Warroza jest główną przyczyną upadków rodzin pszczelich i wymaga regularnego monitorowania oraz leczenia całej pasieki jednocześnie.
• Miejsce ustawienia uli powinno mieć poranny dostęp do słońca, osłonę od wiatru i różnorodne pożytki w pobliżu przez cały sezon.
• Przed założeniem pasieki w Polsce należy zgłosić ją do Powiatowego Lekarza Weterynarii i prowadzić dokumentację leczenia.
• Koszt startu pasieki to zazwyczaj kilka tysięcy złotych – na ule, wyposażenie i pierwsze pszczoły.

Jak hodować pszczoły – od czego zacząć i jak to robić krok po kroku?

Rodzina pszczela to superorganizm: matka, dziesiątki tysięcy robotnic, trutnie, czerw w różnych stadiach, zapasy miodu i pyłku oraz mikrobiom gniazda tworzą razem jeden funkcjonujący organizm. Pszczelarz nie zarządza poszczególnymi owadami – steruje całą rodziną jako systemem. To podstawowa zmiana myślenia, którą każdy początkujący powinien przyswoić możliwie wcześnie.

Krok 1 – Zdobądź wiedzę zanim kupisz pszczoły

Pszczelarstwo ma w Polsce świetnie rozwiniętą sieć lokalnych kół, szkoleń i kursów. Zanim zamówisz pierwszy ul, warto spędzić choć jeden sezon jako praktykant u doświadczonego pszczelarza. Daje to coś, czego żadna książka nie zastąpi – umiejętność czytania rodziny podczas przeglądu.

Przydatne punkty startowe:

• Lokalny kurs pszczelarski (często prowadzony przez koła pszczelarskie przy Polskim Związku Pszczelarskim).
• Praktyka u doświadczonego pszczelarza przez minimum jeden sezon.
• Literatura – na początku wystarczy kilka solidnych polskich podręczników pszczelarskich.

Krok 2 – Wybierz i kup pszczoły

Kupuj odkład lub pełną rodzinę od pszczelarza prowadzącego dokumentację leczenia, a nie rój nieznanego pochodzenia. Przed zakupem zapytaj o:

• rasę i linię pszczół,
• wiek i jakość matki,
• historię chorób z ostatnich 12 miesięcy,
• metody zwalczania warrozy w poprzednich dwóch sezonach,
• wydajność miodową i zachowanie rodziny.

Rodzina, której nie możesz ocenić pod kątem historii zdrowotnej, to ryzyko – możesz kupić ukrytą chorobę lub oporność na akarycydy. Jeśli chcesz dowiedzieć się, gdzie kupić pszczoły i na co zwracać uwagę przy wyborze sprzedawcy, mam osobny materiał na ten temat.

Zacznij od co najmniej dwóch rodzin. Jedna rodzina nie daje żadnego punktu odniesienia – nie wiesz, czy twoje pszczoły rozwijają się dobrze, czy źle, bo nie masz porównania. Dwie rodziny pozwalają wyrównywać siłę, przenosić ramki z pokarmem i czerwiem między ulami oraz szybciej wychwycić problem.

Krok 3 – Kup odpowiedni sprzęt

Minimalne wyposażenie do prowadzenia pasieki:

• Ule – w Polsce dominuje ul Dadant, Langstroth i Ostrowska. Wybierz jeden typ i trzymaj się go, bo wymienność ramek ma znaczenie praktyczne.
• Podkurzacz – niezbędny przy każdym przeglądzie.
• Dłuto pasieczne – do rozdzielania ramek sklejonych propolisem.
• Kombinezon pszczelarski z kapeluszem i siatką – ochrona, która pozwala pracować spokojnie.
• Rękawice – szczególnie na początku.
• Miodarka – jeśli planujesz zbierać miód; na start można pożyczyć od koła pszczelarskiego.
• Naczynie do osypywania cukru lub karmnik – do dokarmiania.
• Dennica osiatkowana – ułatwia wentylację i monitoring osypu warrozy.

Jeśli interesuje cię, gdzie kupić ule dla pszczół i jak wybrać odpowiedni model, opisałem to dokładnie w osobnym artykule.

Krok 4 – Wybierz i przygotuj miejsce

Dobre stanowisko dla uli to:

• Orientacja wylotka – najlepiej na południe lub południowy wschód, żeby pszczoły miały poranny dostęp do słońca i zaczynały lot wcześniej.
• Osłona od wiatru – żywopłot, ogrodzenie lub budynek od strony dominujących wiatrów.
• Suche podłoże – unikaj zagłębień i miejsc, gdzie zalega wilgoć.
• Odległość od ludzi i ścieżek – wylotki powinny być skierowane tak, żeby linia lotu pszczół nie przecinała miejsc regularnie uczęszczanych.
• Poidło – postaw je przed sezonem, bo pszczoły przywiązują się do pierwszego znalezionego źródła wody; późniejsze podstawianie poidła często przegrywa z kałużą u sąsiada.

Unikaj ustawiania uli w pełnym słońcu przez cały dzień – latem pszczoły muszą intensywnie wentylować przegrzane gniazdo, co kosztuje je energię i czas, który mogłyby przeznaczyć na zbieranie nektaru. Częściowy cień popołudniowy bywa lepszym rozwiązaniem.

Wskazówka: Sprawdź, jakie uprawy rolnicze znajdują się w promieniu 3 km od planowanej pasieki. Tereny z jednym dominującym pożytkiem, np. samym rzepaku, generują długą lukę bezpożytkową po jego przekwitnięciu – rodziny mogą wtedy wejść w nastrój rojowy lub głodowy, mimo że okolica wygląda zielono.

Krok 5 – Naucz się przeglądać rodzinę

Przegląd nie jest celem sam w sobie. Każdy przegląd powinien kończyć się konkretnym zapisem, a nie ogólnym wrażeniem. Notuj:

• liczbę ramek obsiadanych przez pszczoły,
• liczbę ramek z czerwiem (oddzielnie jaja, larwy otwarte, czerw kryty),
• wzór czerwiu – czy jest zwarty i równy,
• ilość zapasów (miód, pierzga),
• wynik pomiaru warrozy,
• status matki (widziana, ślad w czerwiu, brak),
• planowane działanie.

Pamiętaj, że nadmiernie częste otwieranie ula działa na niekorzyść rodziny – każde rozszczelnienie gniazda zaburza temperaturę czerwiu, a larwy rozwijają się optymalnie w 34–35°C. Przy dobrej pogodzie i zdrowej rodzinie wystarczy jeden przegląd na 7–10 dni.

Krok 6 – Zadbaj o dokumentację

W Polsce każdy pszczelarz prowadzący leczenie pszczół powinien mieć książkę leczenia zwierząt z datą zabiegu, numerem rodziny, nazwą preparatu i dawką. Dokumentację przechowuje się przez 3 lata. Oprócz wymogu formalnego, karta każdej rodziny to też twoje narzędzie pracy – bez niej nie jesteś w stanie ocenić, czy rodzina poprawia się po leczeniu czy nie.

Ile kosztuje rozpoczęcie hodowli pszczół?

Koszty startowe różnią się w zależności od liczby rodzin i tego, czy kupujesz nowy czy używany sprzęt. Poniżej orientacyjny kosztorys dla początkującego pszczelarza z dwiema rodzinami:

To koszt startu – bez uwzględnienia ewentualnego kursu pszczelarskiego i rejestracji. Możesz go obniżyć, kupując używane ule lub miodarkę od likwidującej się pasieki. Dokładne aktualne ceny ul z pszczołami znajdziesz w osobnym artykule, który opisuje, ile kosztuje ul z pszczołami i co wpływa na tę cenę.

Jeśli planujesz zbudować ule samodzielnie, to realne i stosunkowo opłacalne rozwiązanie dla osób z doświadczeniem stolarskim. Koszty materiałów na jeden ul to zwykle 200–400 zł, w zależności od modelu.

Czy hodowla pszczół jest trudna?

Pszczelarstwo jest wymagające, ale dostępne dla każdego, kto podejdzie do niego systematycznie. Największym błędem początkujących nie jest brak umiejętności, lecz brak systemu obserwacji i reagowania. Wiele rodzin ginie nie dlatego, że pszczelarz zrobił coś złego, ale dlatego, że niczego nie robił, gdy powinien.

Z moich obserwacji wynika, że najtrudniejszy jest pierwszy sezon – pszczelarz uczy się czytać zachowanie rodziny, rozpoznawać wzór czerwiu, odróżniać normalną aktywność od sygnałów alarmowych. Drugi sezon jest już zupełnie inny, bo zaczyna się rozumieć, co się widzi podczas przeglądu.

Ameryka Północna traci co roku od 30 do ponad 50% zarządzanych rodzin pszczelich – dane z kolejnych lat badań pokazują, że straty całoroczne w sezonie 2023–2024 sięgnęły 55,1%, a w 2024–2025 niemal tyle samo. To nie jest wynik złego pszczelarstwa w każdym przypadku – część strat wynika z presji warrozy, pestycydów i utraty bazy pożytkowej. Ale duża część jest możliwa do ograniczenia przez konsekwentne, oparte na danych zarządzanie pasieką.

Pszczelarz, który mierzy poziom warrozy, dokumentuje przeglądy i reaguje na konkretne dane, radzi sobie lepiej niż ten, który działa intuicyjnie i sezonowo.

Jak zacząć hodować pszczoły – wybór rasy i pierwszych uli

Którą rasę pszczół wybrać?

W Polsce hoduje się głównie cztery rasy:

• Pszczoła kraińska (Apis mellifera carnica) – łagodna, mało rojliwa, dobrze zimuje, wrażliwa na dostępność pyłku; polecana dla początkujących.
• Pszczoła kaukaska (Apis mellifera caucasica) – spokojne zachowanie, dobra do długich pożytków, może być bardziej podatna na nosemozę.
• Pszczoła buckfast – linia hodowlana, łagodna, produktywna, wymaga regularnej wymiany matek z hodowli, bo potomstwo z przypadkowego unasiennienia może być agresywne.
• Pszczoła środkowoeuropejska (Apis mellifera mellifera) – odporniejsza na trudniejsze warunki klimatyczne, ale bywa bardziej nerwowa.

Dla początkującego pszczelarza krainka lub buckfast to bezpieczny wybór. Ważniejsza jednak niż rasa jest konkretna linia hodowlana i jej udokumentowana historia.

Jaki ul wybrać?

Najpopularniejsze typy uli w Polsce to Dadant-Blatt (DD) i Langstroth. Ul Dadanta ma większą rodnię i jest chętnie wybierany przez pszczelarzy nastawionych na duże, silne rodziny. Langstroth jest bardziej popularny globalnie i łatwiej o akcesoria. Jeśli chcesz zobaczyć, jak zrobić ul dla pszczół samodzielnie, opisałem ten proces krok po kroku.

Wskazówka: Wybierając typ ula, sprawdź, jakiego używają pszczelarze w twoim lokalnym kole. Jeśli większość pracuje na Dadancie, łatwiej będzie pożyczyć sprzęt, kupić używane ule i ramki oraz poprosić kogoś o pomoc przy przeglądzie.

Jak dbać o pszczoły przez cały sezon?

Wiosna – rozbudowa i pierwsze przeglądy

Wiosną rodzina wychodzi z zimy osłabiona i zaczyna się odbudowywać. Gniazdo rozszerza się stopniowo – tylko wtedy, gdy pszczoły faktycznie obsiadają dostępne plastry. Wstawienie zbyt dużej liczby pustych ramek za wcześnie może ochłodzić czerw i cofnąć rozwój rodziny o kilka tygodni.

Wiosenny cienki syrop (stosunek 1:1) może pobudzać czerwienie, ale ma sens tylko przy dostępności pyłku – sztuczna stymulacja przy braku białka może doprowadzić do niedożywienia larw.

Lato – kontrola warrozy i zapobieganie rójce

Lato to czas największej aktywności i jednocześnie największego ryzyka. Warroza w lipcu i sierpniu może rozwijać się bez widocznych objawów, a zniszczone pszczoły zimowe to prosta droga do upadku rodziny w marcu. Kluczowy pomiar to ocena poziomu roztoczy po lipcowym miodobraniu – właśnie wtedy wychowywane są pszczoły, które będą zimować.

Rójka to naturalny odruch rodziny, która ma za mało miejsca lub za starą matkę. Terminowe poszerzanie gniazda, wymiana matki i tworzenie odkładów to skuteczniejsze narzędzia niż samo dodawanie nadstawek.

Jesień – przygotowanie do zimy

Jesień to czas bilansu. Oceniasz siłę rodziny, poziom zapasów i wymieniasz stare plastry. Dokarmianie syropem powinno zakończyć się wystarczająco wcześnie, żeby cukier przerobiły jeszcze pszczoły letnie – zbyt późne karmienie zużywa właśnie te robotnice, które mają przeżyć zimę.

Rodzina słaba jesienią, ale z dużymi zapasami, nie zawsze potrzebuje więcej jedzenia. Jeśli pszczół jest mało, a miodu dużo, problemem jest niedobór pszczół zimowych – często po warrozie lub po cichej wymianie matki. Dokarmienie syropem niczego tu nie poprawi.

Zima – ograniczona ingerencja

Podczas zimy pszczoły tworzą kłąb i zużywają zapasy do utrzymania temperatury. Nie otwieraj ula w czasie mrozów bez wyraźnego powodu. Kontrole zimowe powinny ograniczać się do sprawdzenia wagi ula, stanu wylotka i ewentualnych oznak głodu. Jeśli rodzina głoduje, podaj pokarm stały bezpośrednio nad kłębem – pszczoły mogą nie być w stanie przejść do pokarmu oddalonego o kilka centymetrów przez zimną przestrzeń.

Jak kontrolować warrozę i dlaczego to priorytet?

Varroa destructor to pasożyt, który odpowiada za większość niewyjaśnionych upadków rodzin pszczelich. Roztocze rozmnaża się wyłącznie w zasklepionych komórkach czerwiu, dlatego leczenie działające tylko na roztocza bytujące na dorosłych pszczołach pozostawia znaczną część populacji pasożyta nietkniętą.

Schemat prawidłowego zarządzania warrozą:

1. Zmierz poziom porażenia przed podjęciem decyzji o leczeniu – naturalny osyp na osiatkowanej dennicy, test alkoholowy lub test cukru pudru (około 300 pszczół). Nie licz na objawy zewnętrzne, bo pojawiają się zbyt późno.
2. Lecz wszystkie rodziny jednocześnie – rodziny nieleczone reinwazją poprzez błądzenie pszczół i rabunki skażają te wyleczone.
3. Dobierz preparat do sytuacji – kwas szczawiowy działa skutecznie przy braku czerwiu krytego. Przy obecności czerwiu jego efektywność spada wyraźnie, dlatego przerwa w czerwieniu – naturalna lub celowa – bywa ważniejsza niż sam wybór substancji czynnej.
4. Zmierz poziom porażenia po leczeniu – brak pomiaru po zabiegu oznacza, że nie wiesz, czy leczenie zadziałało.
5. Zmieniaj substancje czynne – stosowanie wyłącznie jednej substancji przez kilka sezonów sprzyja selekcji oporności.
6. Nie przekraczaj zalecanego czasu ekspozycji pasków warrozobójczych – dłuższe stosowanie nie zwiększa skuteczności, natomiast skażą wosk i mogą prowadzić do oporności.

Metody biologiczne – wycinanie czerwiu trutowego, tworzenie odkładów, izolacja matki – warto łączyć z leczeniem chemicznym, ale nie zastępują one preparatów. Sama osiatkowana dennica ani wycinanie trutówki jako jedyna metoda nie są wystarczające.

Wskazówka: Największe straty rodzin pszczelich jesienią i zimą często nie wynikają z mrozu ani głodu, lecz ze zbyt wysokiego poziomu warrozy w sierpniu. Pszczoły zimowe wychowane na czerwiu silnie porażonym roztoczami są słabsze, żyją krócej i nie są w stanie utrzymać kłębu przez długą zimę. Mierz warrozę po lipcowym miodobraniu – to ten pomiar decyduje o zimowli.

Żywienie pszczół – co, kiedy i ile?

Pszczoły potrzebują dwóch rodzajów pokarmu – węglowodanów z nektaru lub syropu cukrowego oraz białka z pyłku. Syrop cukrowy nie zastępuje pyłku – może podtrzymać energię i pobudzić czerwienie, ale nie dostarczy gruczołom gardzielowym karmicielek pełnego profilu aminokwasów, lipidów ani witamin potrzebnych do produkcji mleczka pszczelego.

Schemat dokarmiania przez sezon:

Pierzga, czyli pyłek zakonserwowany fermentacyjnie w komórkach plastra, to najcenniejszy pokarm białkowy dla rodziny – szczególnie w okresach bez świeżego kwitnienia. Jeśli rodzina ma dużo pierzgi, jej potrzeby białkowe są zabezpieczone nawet bez dopływu świeżego pyłku.

Przy wyborze cukru do dokarmiania – biały cukier buraczany jest bezpieczny. Unikaj produktów o nieznanym składzie, brązowego cukru z melasą i miodu z nieznanych źródeł, który może zawierać zarodniki zgnilca amerykańskiego.

Choroby pszczół i bioasekuracja w pasiece

Brak widocznych objawów choroby nie oznacza zdrowej rodziny. Nosemoza może przez długi czas wyglądać jak zwykłe osłabienie po zimie, a rzeczywistą ocenę daje dopiero badanie mikroskopowe pszczół. Zgnilec europejski potrafi cofać się przy poprawie warunków żerowania, maskując rzeczywisty stan zdrowia rodziny.

Zasady bioasekuracji, których warto przestrzegać:

• Nie przenoś plastrów, pszczół ani sprzętu między rodzinami bez oceny ich stanu zdrowotnego.
• Każdą nową rodzinę obserwuj przez kilka tygodni, najlepiej izoluj od reszty pasieki.
• Ule po wypszczelonych rodzinach czyść i dezynfekuj – można użyć podchlorynu sodu w stężeniu 1–2%, po czym dokładnie spłukać.
• Przy podejrzeniu zgnilca amerykańskiego nie przenoś ramek – to choroba zwalczana z urzędu, wymagająca zgłoszenia do Inspekcji Weterynaryjnej.
• Nie podawaj rodzinom miodu z nieznanych źródeł ani ramek po rodzinach chorych.

Stare plastry to osobny problem – kumulują pozostałości akarycydów i pestycydów lipofilnych przez wiele sezonów. Regularna wymiana woszczyzny ogranicza nie tylko ryzyko chorób, ale też subtelny wpływ nagromadzonej chemii na rozwój larw i płodność matek. Zalecam planowy program wymiany – każdego roku wycofuję z rodni najstarsze 2–3 plastry, niezależnie od ich wyglądu.

Obowiązki prawne pszczelarza w Polsce

Zanim postawisz pierwszy ul, musisz spełnić kilka wymogów formalnych:

• Rejestracja pasieki – zgłoś pasiekę do właściwego Powiatowego Lekarza Weterynarii. Dostaniesz numer weterynaryjny pasieki.
• Zgłoszenie sprzedaży bezpośredniej – jeśli chcesz sprzedawać miód, zgłoś to do PIW co najmniej 30 dni przed pierwszą sprzedażą.
• Dokumentacja leczenia – prowadź książkę leczenia zwierząt z datami, nazwami preparatów, dawkami i numerami leczonych rodzin. Przechowuj ją przez 3 lata.
• Rolniczy handel detaliczny (RHD) – jeśli planujesz sprzedaż w większej skali, sprawdź aktualne limity i wymagania dotyczące RHD, bo przepisy w tej kwestii zmieniają się.

Przepisy dotyczące sprzedaży produktów pszczelich bywają aktualizowane. Przy zakładaniu lub rozbudowie pasieki warto potwierdzić aktualny zakres wymagań bezpośrednio w lokalnym PIW, zwłaszcza jeśli planujesz sprzedaż internetową lub przemieszczanie rodzin między powiatami.

Ile kosztuje rój pszczół i czym różni się od odkładu lub pełnej rodziny? To pytanie, z którym zaczynają niemal wszyscy – wyjaśniam to w artykule o tym, ile kosztuje rój pszczół.

Jak prowadzić dokumentację i system zarządzania pasieką?

Dobra pasieka to pasieka zarządzana danymi, a nie intuicją. Minimalny system, który warto wdrożyć od pierwszego sezonu:

• Numeruj ule i prowadź kartę każdej rodziny.
• Zapisuj wyniki każdego przeglądu (ramki z czerwiem, obsiadanie, zapasy, matka, warroza).
• Mierz poziom warrozy co miesiąc w sezonie aktywnym.
• Dokumentuj każde leczenie i mierz jego skuteczność po zabiegu.
• Planuj wymianę starych plastrów.
• Oceniaj bilans zapasów przed każdą dłuższą przerwą w pożytku.
• Analizuj zimowlę – straty, kondycję rodzin i poziom warrozy na wyjście z zimy.

Przegląd, który kończy się zapisem konkretnych liczb, jest wart dziesięć razy więcej niż przegląd zakończony wrażeniem, że rodzina wygląda dobrze. Bez danych nie jesteś w stanie ocenić, czy twoje działania przynoszą efekty.

Waga ula to niedoceniane narzędzie – nagły ubytek 1–2 kg dziennie poza okresem pożytku może sygnalizować rabunek, głód lub masowe wynoszenie wody przy upałach, a nie normalną aktywność. Cichy rabunek często nie wygląda jak atak – objawem są wypolerowane deski wylotowe, nerwowe loty pszczół zygzakiem i szybki spadek masy ula bez widocznych martwych pszczół.

Podsumowanie

Hodowla pszczół daje ogromną satysfakcję, ale wymaga systematyczności i gotowości do uczenia się na bieżąco. Podstawy są dostępne dla każdego – właściwy wybór miejsca, pszczół i sprzętu, a potem konsekwentne monitorowanie warrozy, jakości matki i zapasów. Warto zacząć od dwóch rodzin, dobrze prowadzonej dokumentacji i lokalnego wsparcia koła pszczelarskiego. Jak hodować pszczoły z sukcesem? Nie chodzi o to, żeby robić dużo – chodzi o to, żeby reagować na czas i na podstawie rzeczywistych danych z pasieki.

FAQ

Czy można hodować pszczoły na działce w mieście?

Q: Czy można hodować pszczoły na działce w mieście?
A: Tak, pod warunkiem zachowania przepisów dotyczących odległości od granic działki i miejsc gromadzenia ludzi. Przed założeniem pasieki warto sprawdzić miejscowy plan zagospodarowania i skonsultować się z urzędem gminy.

Jak często należy otwierać ul i przeprowadzać przegląd?

Q: Jak często należy otwierać ul i przeprowadzać przegląd?
A: W sezonie wystarczy jeden przegląd co 7–10 dni przy dobrej pogodzie. Zbyt częste otwieranie ula zaburza temperaturę czerwiu i niepotrzebnie stresuje rodzinę.

Ile czasu w tygodniu zajmuje prowadzenie pasieki?

Q: Ile czasu w tygodniu zajmuje prowadzenie pasieki?
A: Przy dwóch rodzinach wystarczy 2–4 godziny tygodniowo w sezonie. Więcej czasu zajmują przeglądy wiosenne, miodobranie i jesienne przygotowanie do zimy.

Czy pszczoły mogą zimować na zewnątrz bez dodatkowego ocieplenia?

Q: Czy pszczoły mogą zimować na zewnątrz bez dodatkowego ocieplenia?
A: Tak. Zdrowa, silna rodzina z wystarczającymi zapasami zimuje bez problemu w standardowym ulu. Ważniejsza niż ocieplenie jest wentylacja i ochrona przed wilgocią oraz gryzoniami.

Czy pszczelarz musi być ubezpieczony od użądleń?

Q: Czy pszczelarz musi być ubezpieczony od użądleń?
A: Nie ma takiego obowiązku prawnego, ale warto rozważyć ubezpieczenie OC pszczelarza – szczególnie jeśli pasieka stoi blisko sąsiadów lub w miejscu uczęszczanym przez ludzi.

Weryfikacja i redakcja

Danuta Górska. Konsultacja merytoryczna Pszczelarka z ponad 50-letnim stażem. Obecnie na emeryturze, zajmuje się degustacją miodów z pasieki syna oraz sprawdzaniem poprawności merytorycznej artykułów o pszczelarstwie.

Marzena Górska. Redakcja Miłośniczka miodu, dietetyki i zdrowego trybu życia. Absolwentka dziennikarstwa na Uniwersytecie Rzeszowskim. Dorastała w otoczeniu uli, a każde wakacje spędzała, pracując przy pasiece.