Jakie są rodzaje pszczół? Gatunki, różnice i role

Pszczoły to jedna z najbardziej zróżnicowanych grup owadów na Ziemi – a ich różnorodność daleko wykracza poza dobrze nam znany obraz pszczoły miodnej z ula. Na świecie żyje od 24 do 26 tysięcy gatunków pszczół, a każdy z nich prowadzi inne życie, buduje inne gniazdo i pełni inną rolę w ekosystemie. Ten artykuł pokaże Ci, jakie są rodzaje pszczół, czym się od siebie różnią i które z nich możesz spotkać w Polsce.

Najważniejsze informacje z tego artykułu:

• Wszystkie pszczoły należą do jednej z siedmiu rodzin: Apidae, Halictidae, Megachilidae, Andrenidae, Colletidae, Melittidae i Stenotritidae.
• Ponad 77% gatunków pszczół prowadzi samotniczy tryb życia – pszczoła miodna żyjąca w kolonii to wyjątek, nie reguła.
• Tylko nieliczne gatunki produkują miód, a zdecydowana większość pszczół nie ma z miodem nic wspólnego.
• W Polsce żyje blisko 470 gatunków dzikich pszczół, z których większość gniazduje w glebie lub drewnie.
• Pszczoły samotnicze bywają skuteczniejszymi zapylaczami niż pszczoła miodna, bo przenoszą pyłek mniej precyzyjnie i łatwiej go strącają na kwiaty.

Jakie są rodzaje pszczół i czym się od siebie różnią?

Pszczoły tworzą klad Anthophila w obrębie nadrodziny Apoidea, rzędu błonkoskrzydłych (Hymenoptera). Z punktu widzenia systematyki wszystkie gatunki pszczół zalicza się do siedmiu rodzin, a łączna ich liczba na świecie szacowana jest na 24 705–26 164 gatunków (Dorey i in., Nature Communications) – o 18–25% więcej niż jeszcze kilka lat temu zakładano. Tak duża rozbieżność wynika z faktu, że wiele gatunków wciąż pozostaje nieopisanych, szczególnie w tropikach.

Podział na rodziny to jednak dopiero pierwszy poziom różnicowania pszczół. Równie ważny jest podział według strategii społecznej, czyli tego, czy pszczoła żyje samotnie, tworzy kolonię, czy pasożytuje na gniazdach innych gatunków. A do tego dochodzi ekologia funkcjonalna – jakie rośliny odwiedza, jak zbiera pyłek i gdzie gniazduje.

Siedem rodzin pszczół – przegląd

Apidae to rodzina, z której pochodzi pszczoła miodna, trzmiel i pszczoły bezżądłe – ale należą do niej też liczne gatunki samotnicze i pasożytnicze. Sama przynależność do tej rodziny nic więc nie mówi o trybie życia konkretnego gatunku.

Podział według trybu życia

Tu tkwi jedna z najważniejszych różnic między gatunkami pszczół. Ponad 77% wszystkich pszczół prowadzi samotniczy tryb życia – każda samica sama buduje gniazdo, sama zaopatruje je w pyłek i nektar, składa jaja i zamyka komórki. Nie ma tu królowej, robotnic ani wspólnej opieki nad potomstwem.

Poziomy organizacji społecznej pszczół:

• Pszczoły samotnicze – samica działa całkowicie niezależnie; większość gatunków na świecie to właśnie samotnice.
• Pszczoły komun­alne – kilka samic dzieli wspólne wejście do gniazda, ale każda zaopatruje własne komórki i nie ma podziału pracy.
• Pszczoły prymitywnie eusocjalne – istnieje podział na samice reprodukcyjne i pomocnicze, ale jest on elastyczny; ta sama populacja może przechodzić między trybem samotnym i społecznym w zależności od sezonu czy zasobów.
• Pszczoły wysoko eusocjalne – trwałe kolonie z wyraźnym podziałem na kasty; należą tu pszczoły miodne (Apis) i pszczoły bezżądłe (Meliponini).
• Pszczoły pasożytnicze lęgowo – tak zwane pszczoły kukułcze; nie budują gniazd, tylko składają jaja w gniazdach innych gatunków.

Wskazówka: Jeśli chcesz sprawdzić, czy pszczoła na Twojej działce to samotnica, obserwuj jej zachowanie przez kilka minut. Samotnica nigdy nie wróci do gniazda z „eskortą” – każda samica pracuje solo i nie reaguje na powrót sąsiadki.

Które pszczoły żyją w ulach, a które poza nimi?

W standardowych ulach można utrzymywać wyłącznie gatunki gniazdujące w zamkniętych przestrzeniach i tworzące wieloplastrowe gniazda. W praktyce chodzi przede wszystkim o dwa gatunki: Apis mellifera (pszczoła miodna zachodnia) oraz Apis cerana (pszczoła wschodnia, azjatycka). Obydwa budują gniazda z wielu plastrów w dziuplach i zamkniętych przestrzeniach, co pozwala przenieść je do ula.

Inne gatunki z rodzaju Apis gniazdują w zupełnie inny sposób:

• Apis dorsata i Apis laboriosa – budują pojedynczy, odsłonięty plaster na ścianach skalnych lub wysoko na drzewach; nie da się ich utrzymać w ulu.
• Apis florea i Apis andreniformis – małe pszczoły miodne budujące pojedynczy plaster w otwartym środowisku; również nieodpowiednie do hodowli w standardowym sprzęcie.

Poza obrębem rodzaju Apis praktycznie żaden gatunek nie nadaje się do hodowli w tradycyjnym ulu. Dzikie pszczoły samotnicze gniazdują w glebie (około 70% gatunków), pустych łodygach, szczelinach w drewnie, kawałkach muru lub gotowych kanalikach – dlatego tak dobrze reagują na tzw. hotele dla owadów.

Trzmiele (Bombini) tworzą kolonie, ale sezonowe – zimę przeżywa tylko zapłodniona młoda królowa, a nie cała rodzina. Są więc społeczne, ale ich gniazda nie przetrwają do następnego roku.

Czym jest pszczoła miodna i czy to jeden gatunek?

Potoczne określenie „pszczoła miodna” odnosi się zazwyczaj do Apis mellifera, ale rodzaj Apis obejmuje co najmniej kilkanaście gatunków – dokładna liczba zależy od przyjętej rewizji taksonomicznej. FAO wymienia między innymi: Apis mellifera, A. cerana, A. florea, A. dorsata, A. laboriosa, A. andreniformis, A. koschevnikovi, A. nigrocincta i kilka innych.

Apis mellifera pochodzi z Afryki, Europy i Bliskiego Wschodu, lecz przez pszczelarstwo trafiła na wszystkie kontynenty. W jej obrębie wyróżnia się kilkadziesiąt podgatunków – linie afrykańskie, zachodnioeuropejskie, wschodnioeuropejskie i bliskowschodnie różnią się temperamentem, odpornością na choroby i produktywnością.

Apis cerana, pszczoła azjatycka, zasługuje na osobną wzmiankę z biologicznego punktu widzenia. To ona była pierwotnym gospodarzem roztoczy Varroa – w tym blisko spokrewnionych z Varroa destructor – i w toku ewolucji wykształciła behawioralne mechanizmy ograniczające ich wpływ na kolonię. Apis mellifera nie miała czasu na taką adaptację, dlatego Varroa jest dla niej groźniejszym pasożytem.

Warto wiedzieć, że co to jest pszczoła miodna to pytanie, które kryje więcej złożoności niż się wydaje – bo za tą jedną nazwą stoi bardzo zróżnicowana ekologia i biologia.

Jakie pszczoły żyją w Polsce?

W Polsce żyje blisko 470 gatunków dzikich pszczół – szczegółowa checklista fauny krajowej wymienia 469 gatunków i podgatunków należących do 52 rodzajów. To liczba, która często zaskakuje, bo większość z tych pszczół jest niewidoczna dla przeciętnego obserwatora.

Gatunki reprezentowane w Polsce:

• Andrenidae (pszczoły ziemne) – liczne gatunki z rodzaju Andrena, aktywne już wczesną wiosną, gniazdujące w glebie; część z nich pojawia się tylko przez kilka tygodni w roku.
• Halictidae (smuklikowate) – często metalicznie zielone lub miedziane; obejmują zarówno gatunki samotnicze, jak i prymitywnie społeczne z rodzaju Lasioglossum.
• Megachilidae (murarki i pszczoły liściarkowe) – murarka ogrodowa (Osmia bicornis) to jeden z najczęściej hodowanych gatunków jako uzupełnienie zapylania upraw; pszczoły z rodzaju Megachile wycinają krążki liści do budowy komórek.
• Colletidae – pszczoły z rodzaju Colletes, wyściełające komórki wodoodporną wydzieliną; Hylaeus, prawie bezwłose i przypominające osy.
• Apidae – trzmiele (kilkanaście gatunków), zadrzechnia fioletowa (Xylocopa violacea), pszczoła miodna, a także liczne pszczoły pasożytnicze z rodzaju Nomada.

Zadrzechnia fioletowa zasługuje na osobną wzmiankę. To jedna z największych pszczół w Polsce – duża, ciemnoniebieska lub czarniawa, drążąca tunele w drewnie. Wiele osób bierze ją za trzmiela, ale to gatunek samotniczy prowadzący zupełnie inne życie. Jeśli chcesz poznać jej wygląd bliżej, więcej szczegółów znajdziesz w opisie jak wygląda czarna pszczoła.

Wskazówka: Jeśli chcesz zobaczyć różnorodność gatunków pszczół w Polsce na własne oczy, wiosną obserwuj gleby o luźnej strukturze przy nasłonecznionych skarpach. Andreny często gniazdują tam w kolonijnych skupiskach – setki nor obok siebie, mimo że każda samica pracuje zupełnie samodzielnie.

Jakie role pełnią pszczoły w kolonii?

Ten podział kasty dotyczy tylko gatunków wysoko eusocjalnych – przede wszystkim pszczoły miodnej.

Robotnice to serce kolonii – przez pierwsze tygodnie życia pracują wewnątrz ula (karmienie larw, produkcja wosku, wentylowanie), a dopiero starsze osobniki wychodzą na zbiory. U trzmieli podział ról jest podobny, ale mniej rygorystyczny, a kolonia jest znacznie mniejsza – liczy od kilkudziesięciu do kilkuset osobników.

Jak odróżnić trutnia od robotnicy? To nie jest takie oczywiste, bo trutnie są większe, mają inny kształt odwłoka i nie mają żądła. Szczegółowe porównanie znajdziesz w artykule o tym, jak odróżnić trutnia od pszczoły.

Czy wszystkie pszczoły produkują miód?

Zdecydowanie nie. Miód produkują tylko gatunki, które magazynują duże zapasy pożywienia na potrzeby przetrwania kolonii przez zimę lub porę suchą – a taka strategia dotyczy tylko nielicznych grup.

Miód produkują:

• Apis mellifera i inne gatunki z rodzaju Apis – w ilościach pozwalających na pozyskiwanie przez człowieka.
• Pszczoły bezżądłe (Meliponini) – tropikalne, społeczne; produkują miód, ale w znacznie mniejszych ilościach i o innej konsystencji niż Apis.
• Trzmiele (Bombini) – produkują niewielkie zapasy nektaru i pyłku, ale to nie jest miód w technicznym sensie; kolonia i tak ginie jesienią, więc nie ma potrzeby gromadzenia dużych rezerw.

Pszczoły samotnicze nie produkują miodu w ogóle. Składają jaja na porcji pyłku wymieszanego z nektarem, zamykają komórkę i odchodzą. Nie ma kolonii, którą trzeba wyżywić zimą, więc nie ma potrzeby magazynowania.

Które pszczoły zapylają rośliny najskuteczniej?

To zależy od rośliny. Pszczoła miodna to dobry, wszechstronny zapylacz, ale w wielu sytuacjach ustępuje dzikim gatunkom.

Trzmiele mają zdolność, której pszczoła miodna nie posiada – tzw. zapylanie wibracyjne (buzz pollination). Kurczą mięśnie skrzydeł bez latania, wprawiając kwiat w drgania i wytrząsając z niego pyłek. Korzystają z tego borówki, pomidory i wiele roślin strączkowych.

Pszczoły oligolektyczne – wyspecjalizowane w jednej grupie roślin – bywają jedynymi efektywnymi zapylaczami niektórych gatunków. Mogą zniknąć ze środowiska nawet przy dużej liczbie kwiatów w okolicy, jeśli brakuje tej jednej konkretnej rodziny roślin, na której bazują. To subtelna zależność, o której często się zapomina.

Samotnicze pszczoły, jak murarki czy pszczoły z rodzaju Andrena, przenoszą pyłek mniej precyzyjnie niż pszczoła miodna. Ta ostatnia pakuje pyłek w koszyczki na tylnych nogach bardzo efektywnie – ale właśnie dlatego mniej go strąca na słupki kwiatowe. Samotnice tracą więcej pyłku przy każdej wizycie, co paradoksalnie sprawia, że pojedynczy osobnik zapyla więcej kwiatów.

Jak wygląda dzika pszczoła to pytanie, które wielu ogrodników zadaje sobie wiosną, bo dzikie gatunki pojawiają się na działkach znacznie wcześniej niż pszczoła miodna i zaczynają pracę, zanim ule są aktywne.

Jakie pszczoły mają niezwykłe zachowania?

Pszczoły pasożytnicze lęgowo, czyli pszczoły kukułcze, to jedna z najciekawszych grup, o której mało kto wie. Zamiast budować gniazdo, samica wchodzi do cudzego i składa jajo w przygotowanej komórce. Larwa pasożyta zjada zapasy przeznaczone dla larwy gospodarza, często likwidując ją przy okazji. Przykładami w Polsce są koczownice z rodzaju Nomada (pasożytujące na Andrena) czy ścieski z rodzaju Sphecodes (pasożytujące na Halictidae). Pasożytnictwo lęgowe ewoluowało wielokrotnie niezależnie – i zawsze wiąże się z redukcją szczotki pyłkowej, bo pasożyt po prostu jej nie potrzebuje.

Osobnym przypadkiem są gatunki z rodzaju Hylaeus – prawie bezwłose pszczoły, które wyglądają jak małe osy. Pyłek transportują w wolu, a nie na włoskach ciała, bo nie mają typowych szczotek. To całkowicie sprawna strategia, ale bardzo odległa od tego, co kojarzymy ze słowem „pszczoła”.

Warto też wiedzieć, że pszczoły bezżądłe (Meliponini) rzeczywiście nie mają funkcjonalnego żądła – ale potrafią gryźć, oblepiać intruza żywicą lub wchodzić w otwory na twarzy napastnika. Bezbronne nie są.

Wskazówka: Obserwując pszczoły na kwiatach, zwróć uwagę, gdzie niosą pyłek. Jeśli ma go dużo na spodzie odwłoka, to prawdopodobnie murarka lub pszczoła liściarka z rodziny Megachilidae. Jeśli pyłek jest spakowany w wyraźne kulki na tylnych nogach – masz do czynienia z pszczołą miodną, trzmielm lub pokrewnym gatunkiem.

Część pszczół z rodziny Halictidae ma intensywnie metaliczne zabarwienie – zielone, niebieskie lub miedziane. Jeśli natknąłeś się na taką pszczołę i zastanawiasz się, do jakiego gatunku należy, artykuł o tym, czy istnieją niebieskie pszczoły, odpowie na to pytanie.

Jak rozpoznać pszczołę – czy wygląd wystarczy?

Krótka odpowiedź: rzadko. Pszczoły mogą wyglądać jak osy, muchy, a nawet chrząszcze – wygląd zewnętrzny bez znajomości cech diagnostycznych często prowadzi na manowce.

Cechy używane w fachowej identyfikacji:

• budowa i długość języczka,
• układ i liczba żyłek skrzydłowych,
• kształt nadustka i przestrzeni policzkowej,
• położenie szczotki pyłkowej (scopа),
• mikrostruktura owłosienia,
• budowa narządów rozrodczych samców.

Nawet eksperci z kluczami w ręku trafiają na gatunki, których morfologia jest za bardzo podobna do sąsiednich, by rozdzielenie było jednoznaczne. Wtedy pomocna jest analiza genetyczna – DNA barcoding pozwala rozróżniać gatunki kryptyczne, których nie da się oddzielić tradycyjnymi metodami. Więcej o tym, jak wygląda typowa pszczoła i po czym ją poznać, przeczytasz w artykule o wyglądzie dzikiej pszczoły.

Podsumowanie

Rodzaje pszczół to temat daleko bogatszy, niż sugeruje popularne wyobrażenie o pszczole miodnej. Wszystkie gatunki pszczół dzielą się na siedem rodzin, a ponad 77% z nich prowadzi samotniczy tryb życia – bez ula, bez królowej i bez produkcji miodu. W Polsce żyje blisko 470 gatunków, od małych Hylaeus po duże zadrzechnie drążące drewno. Miód produkują tylko gatunki budujące trwałe kolonie z zapasami na zimę, a do najskuteczniejszych zapylaczy należą nie tylko pszczoły miodne, ale też trzmiele i liczne samotnicze gatunki dzikich pszczół, bez których zapylanie wielu roślin byłoby po prostu niemożliwe.

FAQ

Q: Jak długo żyje pszczoła miodna?

A: Robotnica żyje latem około 4–6 tygodni, zimą nawet kilka miesięcy. Trutnie giną po kopulacji lub są wyganiane z ula przed zimą. Królowa może żyć 3–5 lat.

Q: Czy pszczoły samotnicze są groźne dla człowieka?

A: Samice mają żądło, ale używają go tylko w ostateczności, bo nie bronią gniazda jak pszczoła miodna. Trutnie i samce żadnego gatunku nie mają żądła – są całkowicie bezpieczne.

Q: Dlaczego trzmiel lata, mimo że wydaje się za ciężki?

A: Trzmiele mają duże, silne mięśnie lotne, które przed startem ogrzewają, drżąc. Pozwala im to latać w temperaturach, w których pszczoła miodna już nie jest aktywna.

Q: Czy pszczoły z hoteliku dla owadów to murarki?

A: Najczęściej tak – murarka ogrodowa (Osmia bicornis) chętnie zasiedla rurki i kanaliki o średnicy 6–10 mm. Mogą się tam też pojawiać Hylaeus i inne gatunki samotnicze gniazdujące w pustych łodygach.

Q: Czy pszczoły bezżądłe występują w Polsce?

A: Nie. Pszczoły bezżądłe (Meliponini) to gatunki tropikalne i subtropikalne, występujące głównie w Ameryce Środkowej, Afryce subsaharyjskiej i Azji Południowo-Wschodniej. W polskim klimacie nie przeżyją.

Weryfikacja i redakcja

Danuta Górska. Konsultacja merytoryczna Pszczelarka z ponad 50-letnim stażem. Obecnie na emeryturze, zajmuje się degustacją miodów z pasieki syna oraz sprawdzaniem poprawności merytorycznej artykułów o pszczelarstwie.

Marzena Górska. Redakcja Miłośniczka miodu, dietetyki i zdrowego trybu życia. Absolwentka dziennikarstwa na Uniwersytecie Rzeszowskim. Dorastała w otoczeniu uli, a każde wakacje spędzała, pracując przy pasiece.