Jak wyglądają pszczoły? Kolory, części ciała i różnice

Pszczoła to owad, którego wygląd zaskakuje różnorodnością – i to o wiele bardziej, niż większość ludzi podejrzewa. Wystarczy wyjść poza obraz żółto-czarnego, puszystego owada z ula, żeby natknąć się na formy metalicznie zielone, niebieskawoczarne, rude albo tak małe, że łatwo je pomylić z muchówką. Ten artykuł dokładnie opisuje, jak wyglądają pszczoły – od ogólnej budowy ciała, przez różnice między gatunkami, aż po to, czym robotnica różni się od królowej i trutnia.

Najważniejsze informacje z tego artykułu:

• Pszczoły należą do grupy Anthophila i mogą mieć od 2 mm do ponad 25 mm długości, w barwach od czarnej przez rudą po metalicznie zieloną.
• Budowa ciała pszczoły obejmuje głowę, tułów i odwłok, dwie pary skrzydeł oraz trzy pary nóg.
• Rozgałęzione, pierzaste włoski służące do zbierania pyłku to cecha, która odróżnia pszczoły od os i szerszeni.
• Pszczoła miodna występuje w trzech kastach – robotnicy, królowej i trutniem – które wyraźnie różnią się wyglądem.
• Nie każda pszczoła nosi pyłek w koszyczku na tylnej nodze – miesierki transportują go na spodzie odwłoka, a samce nie mają żadnych struktur do jego zbierania.

Jak wyglądają pszczoły – budowa ciała i ogólny wygląd

Ciało pszczoły dzieli się na trzy główne segmenty: głowę, tułów i odwłok. Całość okrywa chitynowy egzoszkielet, czyli twardy zewnętrzny pancerz zbudowany z chityny, który pełni rolę zarówno ochronną, jak i szkieletową. Do tułowia przytwierdzone są trzy pary nóg oraz dwie pary skrzydeł. Ten ogólny schemat jest jednak wspólny dla wielu błonkówek, dlatego sam zarys sylwetki nie wystarczy do pewnego rozpoznania pszczoły.

Tym, co naprawdę odróżnia pszczoły od innych owadów, jest owłosienie. Włoski na ciele pszczoły są rozgałęzione lub pierzaste – przypominają miniaturowe piórka, a nie proste szczecinki. Dzięki tej budowie skuteczniej zatrzymują ziarna pyłku. U os włoski są znacznie gładsze i rzadsze, przez co owady te wyglądają bardziej połyskliwie i gładko. To jedna z najlepszych praktycznych wskazówek podczas identyfikacji w terenie.

Pszczoły mogą mieć od około 2 mm do ponad 25 mm długości – rozpiętość jest więc ogromna. Pszczoła miodna robotnica mierzy przeciętnie 10–15 mm, natomiast w badaniu morfometrycznym jej średnia długość ciała wynosiła 13,22 mm. Dla porównania – trzmiel może mieć ponad 2 cm, a niektóre pszczoły samotne są tak małe, że błędnie uznaje się je za drobne muchówki.

Jaki kolor ma pszczoła? Odpowiedź zależy od gatunku. Pszczoła miodna ma ciało pokryte brązowożółtymi i czarnymi pasami, jednak liczne gatunki samotnic są:

• całkowicie czarne,
• metalicznie zielone lub niebieskie (np. z rodzaju Halictus czy Agapostemon),
• rude lub pomarańczowo ubarwione,
• kontrastowo wzorzyste, z jasnymi plamami na twarzy.

Barwa może mieć dwojakie źródło. Ubarwienie pigmentacyjne pochodzi z barwników w kutykuli i włoskach, natomiast ubarwienie strukturalne powstaje wskutek załamywania i rozpraszania światła przez mikroskopijną budowę oskórka. Pszczoły ciesielki z rodzaju Xylocopa zawdzięczają swój metaliczny połysk właśnie tym drobnym strukturom, przez co ich kolor zmienia się w zależności od kąta padania światła.

Wskazówka: Jeśli masz wątpliwości, czy dany owad to pszczoła czy osa, przyjrzyj się owłosieniu – u pszczoły włoski mają rozgałęzioną, pierzastą strukturę, widoczną nawet przez lupę. Osa wydaje się przy pszczole znacznie gładsza i bardziej błyszcząca.

Jak wygląda pszczoła miodna – trzy kasty pod lupą

Pszczoła miodna (Apis mellifera) to gatunek, który większość ludzi ma na myśli, mówiąc o pszczołach. Żyje w koloniach złożonych z trzech kast, które wyraźnie różnią się budową ciała.

Robotnica jest najmniejsza z całej trójki. Ma dobrze rozwinięty koszyczek pyłkowy (corbicula) – wklęsłą, gładką powierzchnię na zewnętrznej stronie tylnej goleni, otoczoną długimi włoskami. To właśnie tę strukturę widać, gdy robotnica wraca do ula z kulkami pyłku na tylnych nogach. Robotnice mają też gruczoły woskowe na odwłoku i żądło wyposażone w zadziory. Co ciekawe, młode robotnice są jaśniej ubarwione i gęściej owłosione – starsze osobniki ciemnieją i tracą część włosków, przez co mogą wyglądać niemal łyso.

Królową rozpoznasz głównie po odwłoku – jest wyraźnie dłuższy niż u robotnicy i często wystaje poza końce złożonych skrzydeł. Ciało królowej jest większe, ale wygląda mniej puszy­ście niż robotnice, bo jej owłosienie jest rzadsze. Ma żądło, lecz jest ono gładkie i służy przede wszystkim do walki z innymi królowymi. Więcej o tym, jak wygląda królowa pszczół, piszę w osobnym artykule.

Truteń to samiec – krępy, nieco beczułkowaty, z ogromnymi oczami złożonymi, które prawie stykają się na czubku głowy. Ta cecha jest od razu widoczna i natychmiast go zdradza. Czułki ma dłuższe niż robotnice, żądła – żadnego. Nie ma też żadnych struktur do zbierania pyłku, bo samce w ogóle go nie zbierają.

Jak wygląda głowa pszczoły i ile oczu ma pszczoła?

Głowa pszczoły to wyspecjalizowane centrum sensoryczne. Mieszczą się na niej dwa duże oczy złożone, trzy przyoczka i para czułków, a od spodu – aparat gębowy.

Oczy złożone zbudowane są z tysięcy ommatidiów – każda taka jednostka zawiera własną soczewkę i fotoreceptory. U robotnicy pszczoły miodnej na jedno oko przypada około 4000–6900 ommatidiów, natomiast u trutnia aż 7000–8600, co związane jest z tym, że samce wyszukują królową wzrokiem podczas lotu godowego. Pszczoły miodne były w stanie rozpoznawać obiekty o kącie widzenia zaledwie 1,9° w przedniej części oka, a pojedyncze fotoreceptory reagowały na obiekty tak małe jak 0,6° × 0,6°.

Ile oczu ma pszczoła? Łącznie pięć – dwa złożone i trzy przyoczka. Przyoczka to małe, pojedyncze narządy wzroku widoczne na szczycie głowy, ułożone w trójkąt. Nie tworzą szczegółowego obrazu – rejestrują przede wszystkim natężenie światła i pomagają pszczole orientować się podczas lotu. Wzrok pszczoły oparty jest na trójbarwnym systemie receptorowym obejmującym zakres ultrafioletowy, niebieski i zielony. Pszczoły nie widzą czerwieni tak jak człowiek, za to są wrażliwe na ultrafiolet, przez co niektóre kwiaty wyglądają dla nich zupełnie inaczej niż dla nas. Co ciekawe, o tym, jak widzi pszczoła, warto przeczytać osobno – to fascynująca kwestia.

Czułki są parzyste i składają się z trzech części: nasady (scapus), członu pośredniego (pedicellus) i wieloczłonowej witki. Na powierzchni witki rozmieszczone są sensille chemiczne i mechaniczne, dzięki którym pszczoła wykrywa zapachy, dotyk i ruch powietrza. W pedicellus ukryty jest narząd Johnstona – u pszczoły miodnej złożony z około 300–320 skolopidiów. Ten narząd jest dostrojony do częstotliwości około 250–300 Hz, typowych dla drgań tańca werbunkowego, którym pszczoły komunikują kierunek i odległość do źródła pokarmu. Czułki to zatem nie tylko węch – to precyzyjny aparat mechanosensoryczny.

Jaki aparat gębowy ma pszczoła?

Pszczoła ma aparat gębowy łączący dwie funkcje. Żuwaczki (mandibule) umożliwiają gryzienie – pszczoły używają ich do obróbki wosku, cięcia fragmentów roślinnych, pracy przy budowie gniazda i obrony. Poniżej żuwaczek znajduje się proboscis, czyli trąbka – wysuwana struktura zbudowana z języczka (glossa), żuwek szczękowych i wargi dolnej.

Długość proboscis u robotnic pszczoły miodnej wynosi średnio około 4,51 mm, podczas gdy u królowej i trutnia tylko około 2,9 mm. To nie jest przypadek – robotnice zbierają nektar z kwiatów, więc potrzebują dłuższego narzędzia. Pszczoły długojęzyczkowe odwiedzają kwiaty o głębszych rurkowatych kwiatostanach, krótkojęzyczkowe mają dostęp do bardziej otwartych kwiatów.

Ile par skrzydeł ma pszczoła i jak wyglądają jej nogi?

Pszczoła ma dwie pary skrzydeł – przednią i tylną. Obie pary są cienkimi, błoniastymi strukturami z żyłkami. Podczas lotu przednie i tylne skrzydło współpracują mechanicznie, sprzęgnięte ze sobą haczykami. Układ żyłek na skrzydle przednim jest cechą identyfikacyjną gatunków i ras – u rodzaju Apis skrzydło ma charakterystyczną długą komórkę marginalną i pełne użyłkowanie. Rozmiar skrzydeł różni się między kastami: u robotnic pszczoły miodnej długość przedniego skrzydła wynosi średnio około 9,27 mm, u trutni 10,01 mm, a u królowych 10,26 mm.

Ile nóg ma pszczoła? Sześć – trzy pary, wszystkie przytwierdzone do tułowia. Każda noga składa się z biodra, krętarza, uda, goleni, stopy i pazurków. Przednie nogi mają specjalne szczoteczki do czyszczenia czułków, środkowe i tylne służą do zgarniania pyłku z owłosienia ciała. U robotnic pszczoły miodnej na tylnych goleniach znajduje się corbicula – wklęsła, gładka powierzchnia otoczona długimi włoskami, w której pyłek jest upychany i transportowany do ula.

Wskazówka: Patrząc na pszczołę wracającą do ula, zwróć uwagę na tylne nogi – jeśli widzisz wyraźne żółte lub pomarańczowe kulki pyłku, to robotnica pszczoły miodnej lub trzmiel. Samotne pszczoły z rodziny miesierkowatych transportują pyłek inaczej – na gęstym owłosieniu spodu odwłoka.

Jak wygląda odwłok pszczoły i gdzie jest żądło?

Odwłok jest segmentowany. Widoczne z zewnątrz poprzeczne segmenty – tergity – tworzą charakterystyczne pasy. Pasy na odwłoku pszczoły miodnej nie zawsze są barwnymi pierścieniami chitynowego pancerza – często tworzą je jasne włoski na krawędziach ciemnych tergitów. To ważna obserwacja, bo starsze robotnice tracą część owłosienia i mogą wyglądać ciemniej, niemal jak osy.

Na końcu odwłoka samic pszczoły miodnej znajduje się żądło – zmodyfikowane pokładełko. U robotnic jest wyposażone w zadziory, przez co po wkłuciu w elastyczną skórę ssaka może zostać wyrwane razem z częścią aparatu żądłowego. Królowa ma żądło gładkie, używane głównie podczas starć z rywalkami. Truteń żądła nie posiada. Szczegółowy opis tego, jak wygląda żądło pszczoły, znajdziesz w osobnym materiale.

W odwłoku znajdują się też przetchlinki – parzyste otwory układu tchawkowego, przez które pszczoła oddycha. Nie są widoczne gołym okiem, ale stanowią ważny element anatomii każdego segmentu.

Czym wygląd pszczoły różni się od osy i szerszenia?

To pytanie pojawia się regularnie – i słusznie, bo różnice bywają subtelne. Zestawiłem najważniejsze cechy w tabeli, żeby porównanie było czytelne.

Kluczowe różnice widać w owłosieniu i proporcjach ciała. Osa wygląda smukło i gładko, ma wyraźnie zwężoną talię i połyskującą kutikulę. Pszczoła wydaje się bardziej puchata, a jej talia jest mniej dramatycznie przewężona. Szerszeń jest po prostu duży – jego rozmiar i rdzawobrązowe ubarwienie głowy odróżniają go natychmiast. Więcej o różnicach między tymi owadami znajdziesz w artykule o tym, czym różni się pszczoła od osy.

Warto też wspomnieć o muchach bzygowatych – to owady, które imitują pszczoły i osy barwą i zachowaniem. Mają jednak tylko jedną parę skrzydeł (pszczoła – dwie), krótkie czułki i charakterystyczny sposób zawisania w powietrzu. Przy bliższym spojrzeniu mucha nie pozostawia wątpliwości.

Jak wygląda pszczoła w zależności od gatunku?

Pszczoły to nie jeden gatunek, lecz rozległa grupa obejmująca ponad 20 000 gatunków na świecie. Różnorodność ich wyglądu jest tak duża, że wyobrażenie o typowej pszczole jako żółto-czarnym owadzie jest po prostu nieprawdziwe.

Kilka przykładów, które dobrze obrazują tę różnorodność:

• Pszczoły z rodziny ściśniakowatych (Halictidae) – często metalicznie zielone lub niebieskie, drobne, mogą wyglądać jak kolorowe muszki.
• Pszczoły ciesielki (Xylocopa) – duże, masywne, często niemal całkowicie czarne lub z metalicznym połyskiem skrzydeł; samce u niektórych gatunków mają żółtawe ubarwienie.
• Miesierki (Megachile) – szarobrązowe lub czarne, bez koszyczka pyłkowego na nogach; pyłek noszą na gęstym owłosieniu spodu odwłoka.
• Pszczoły z rodzaju Nomada (koczownice) – pasożyty gniazd innych pszczół, często żółto-czarne i niemal bezwłose, przez co łatwo pomylić je z osami.
• Trzmiele (Bombus) – duże, gęsto owłosione, z wyraźnymi kolorowymi pasami w różnych kombinacjach – czarno-żółtych, czarno-rudych lub czarno-białych.

U wielu gatunków samice i samce wyglądają tak różnie, że laik może uznać je za dwa odrębne gatunki. Samce mają zazwyczaj dłuższe czułki, smuklejsze ciało i brak jakichkolwiek struktur do zbierania pyłku. Niektóre gatunki mają u samców jasne plamy na twarzy – na nadustku lub policzkach – które są ważną cechą rozpoznawczą.

Podczas obserwacji pszczół w terenie nauczyłem się, że metaliczne samotnice zbierające pyłek z kwiatów mniszka to często przeoczone przez większość ludzi pszczoły z rodziny ściśniakowatych. Wiele osób myli je z muchami, dopóki nie zobaczy pyłku na tylnych nogach lub owłosienia odwłoka.

Wskazówka: Jeśli chcesz sprawdzić, czy masz do czynienia z pszczołą, użyj lupy i przyjrzyj się włoskom na ciele owada. Pierzasta, rozgałęziona struktura włosków to cecha, której nie mają muchy ani osy – nawet jeśli ich ubarwienie wygląda podobnie.

Warto też wiedzieć, że pszczoły same mogą mieć powierzchnie odbijające ultrafiolet – ich ubarwienie widziane oczami innej pszczoły może wyglądać zupełnie inaczej niż to, co obserwuje człowiek. To kolejny powód, dla którego wizualna identyfikacja pszczół jest bardziej złożona, niż zwykle się zakłada.

Ciekawą kwestią jest też to, czy pszczoły gryzą – żuwaczki mają wszystkie, lecz ich użycie i siła gryzienia zależą od gatunku i kontekstu.

Podsumowanie

Pszczoły to owady o ogromnej różnorodności wyglądu. Jak wyglądają pszczoły, zależy od gatunku, kasty i płci – mogą być żółto-czarne, metalicznie zielone, rude albo niemal całkowicie czarne. Budowa ciała obejmuje głowę z pięciorgiem oczu i czułkami, tułów z dwiema parami skrzydeł i trzema parami nóg oraz segmentowany odwłok. Pierzaste włoski, koszyczek pyłkowy i charakterystyczna proporcja sylwetki to cechy, które pozwalają odróżnić pszczołę od osy czy muchy. W obrębie samej pszczoły miodnej robotnica, królowa i truteń różnią się wyraźnie kształtem, wielkością i budową oczu.

FAQ

Q: Czy pszczoły samotne żądlą?

A: Tak, samice pszczół samotnych mają żądło i mogą użądlić, choć robią to rzadko i tylko w obronie własnej. Ich jad jest zazwyczaj słabszy niż pszczoły miodnej, a reakcja bólowa łagodniejsza.

Q: Jak długo żyje robotnica pszczoły miodnej?

A: Latem robotnica żyje około 4–6 tygodni. Zimowe robotnice mogą żyć nawet kilka miesięcy, ponieważ nie zużywają się tak szybko jak pszczoły pracujące intensywnie w sezonie.

Q: Czy trzmiel to pszczoła?

A: Tak, trzmiele należą do rodziny pszczołowatych i są blisko spokrewnione z pszczołą miodną. Różnią się od niej większymi rozmiarami, bardziej puszystym owłosieniem i inną organizacją kolonii.

Q: Czy pszczoły miodne żyją dziko?

A: W Europie dzikie kolonię pszczoły miodnej zdarzają się, lecz są rzadkie. Większość pszczół miodnych pochodzi z hodowli. Naturalnym siedliskiem dzikich kolonii są dziuple drzew i szczeliny skalne.

Q: Jak odróżnić samicę od samca u pszczoły samotnej?

A: Samice są zwykle większe, mają struktury do zbierania pyłku na nogach lub odwłoku i zazwyczaj można zaobserwować, że zbierają pyłek z kwiatów. Samce mają dłuższe czułki, smuklejsze ciało i nie odwiedzają kwiatów w celu zbierania pyłku.

Weryfikacja i redakcja

Danuta Górska. Konsultacja merytoryczna Pszczelarka z ponad 50-letnim stażem. Obecnie na emeryturze, zajmuje się degustacją miodów z pasieki syna oraz sprawdzaniem poprawności merytorycznej artykułów o pszczelarstwie.

Marzena Górska. Redakcja Miłośniczka miodu, dietetyki i zdrowego trybu życia. Absolwentka dziennikarstwa na Uniwersytecie Rzeszowskim. Dorastała w otoczeniu uli, a każde wakacje spędzała, pracując przy pasiece.